اشاره: حوض يكي از عناصر واحدي است كه داراي معنا و شكل همسو با بنا و محيط زندگي ايرانيان است كه در نگاره‌هاي ايراني جلوه‌گري مي‌كند و بخش مهمي از تزيين و تركيب‌بندي اثر را به خود اختصاص مي‌دهد. نگارگري ايراني با عناصر بر گرفته از محيط زندگي مردمان اين مرز و بوم به تصوير مفاهيم عميقي كه ريشه در تمدن و فرهنگ ايراني دارد مي‌پردازد. اين عناصر شامل طبيعت پيرامون او و بنايي كه در آن زندگي مي‌كند، است.

 

| منصوره اميري |

 

هنرمند با استفاده از ذوق هنري خود در پي ايجاد خلق تصاوير بوده تا بتواند با عناصر موجود پيرامون خويش را بيارايد و تعبيري مناسب از نوع زيستن خود در آثار نمايان كند. يكي از اين عناصر كه در فضاي نگاره‌ها ايفاي نقش مي‌كند حوض است. عنصر حوض در نگاره‌ها در آثار و منابعي چون((شاهنامه‌ها))، ((كتاب‌ها)) و غيره قابل شناسايي است.

 

ايرانيان آب را جزئي از محيط زندگي خود به شمار مي‌آوردند و حوض جايگاهي براي حضور آب در بنا به شمار مي‌رفت. حوض يكي از عناصر واحدي است كه داراي معنا و شكل همسو با بنا و محيط زندگي ايرانيان است كه در نگاره‌هاي ايراني جلوه‌گري مي‌كند و بخش مهمي از تزيين و تركيب‌بندي اثر را به خود اختصاص مي‌دهد. به گزارش هنرنيوز؛ يكي از عناصر مهم بصري در نگاره‌هاي ايران حوض است كه جزئي از بناي معماري نگاره يا گاها در طبيعت به كار رفته است. هم جريان زندگي و آداب معاشرت و معماري بنا شكل مي‌گيرد و هم نقش مهمي در تركيب‌بندي و ايجاد چندگانگي عناصر در اثر دارد.

 

نقش حوض از تزيينات كليدي نگاره‌ها به شمار مي‌رود، هنگامي كه بنا يا طبيعت پيرامون فضاي اثر را به فضايي پر از نقش و نگار تبديل مي‌كنند حوض در فضايي كه بايد پيكره‌ها نقش خود را ايفا كنند بار تزييني كل اثر را تقسيم و ايجاد تعادل در اثر مي‌كند. حوض با تركيب جوي‌هاي آب منشعب در تقسيم‌بندي اثر و ايجاد بخش‌هاي جديد براي چيدمان عناصر ديگر مانند پيكره‌ها ايفاي نقش مي‌كند.

 

نكته ديگري كه بايد به آن توجه داشت اين است كه هنرمندان بزرگ ايران از هر نقش و عنصري جهت بيان مفاهيم آثار و نشان دادن فرهنگ در دوره خود به بهترين وجهي استفاده كرده‌اند.نقش حوض يكي از اين عناصر است كه علاوه بر بار فرهنگي و معنايي در اثر گنجايش هم وزن شدن با ديگر عناصر اثر را از جنبه تزيين و رنگ و فرم دارد. نگارگري ايران نيز چون ادبيات آن در هر دوره به صورت رمزي و نمادين بيان گشته است و ارايه‌كننده تصاويري كاملا نمادين است.

 

نقش حوض در نگارگري:

در نگارگري حوض با نگاهي از بالا به سطح حوض كاملا مسطح و دو بعدي تصوير شده است. هنرمند نگارگر با ديدي هوشمندانه دو بعدي كه مصداق بارز هنر نگارگري ايران است بهترين سطوح عناصر را براي تصوير خود انتخاب مي‌كند، حوض را از بالا تصوير مي‌كند، فواره را از روبه‌رو، ماهي‌ها را از سطح بدن و پرندگان را نه از بالا بلكه از فضاي نيم رخ و پهلو به گونه‌اي كه تمام بدنشان از سر گرفته تا پاها در حال شنا تصوير شده است. نقش حوض در نگاره‌هاي ايران تنها جنبه تزييني ندارد بلكه تكميل‌كننده تركيب‌بندي و ايجاد بار هم وزن بناي پرنقش و نگار قائم بر اثر است.

 

حوض در معماري:

ايرانيان آب را مقدس مي‌شمردند و احترام قائل بودند به‌طوريكه آلوده كردن آن را گناهي بزرگ مي‌دانستند و حوض بهانه‌اي بود براي حضور آب در بنا، علاوه بر زيبايي سبب ايجاد هماهنگي با فضاي بيرون درختان و باغچه‌هاي اطراف مي‌شد.((معماري هنر برافراشتن و آراستن بنا توسط انسان است، نيرو و سرور مي‌بخشد و بيش‌تر از آن‌كه بر عملكرد و كاربري تاكيد كند، بر زيبايي‌شناسي و مفيد بودن و جنبه‌ها و ديدگاه‌هاي معنوي تاكيد دارد.)) (اكرمي، ۱۳۸۲، شماره ۱۶، ص ۳۵).

 

معماري ايران در همه دوران‌ها محيط زندگي و سكناي انسان را به گونه‌اي بهشتي طراحي مي‌كند. اين مكان را نه تنها محيطي براي زندگي و آرامش بلكه با ايجاد فضاهايي، زندگي را در بنا به جريان مي‌اندازد، آبنماها و حوض‌ها از آن جمله‌اند نهرهايي كه از ميان باغ‌ها مي‌گذرند و همچون انشعاباتي از جويبارهاي بهشتي در ميان فضاي بنا در حوض غلتانند. حوض نه تنها آرامش بخش و حيات‌بخش در بنا است بلكه با تعيين مكان دقيق در پايين و وسط بنا نقش آيينه را داراست كه انعكاس بناي مجاور اندازه محيط را دو چندان مي‌كند.

 

اشكال هندسه:

(حوض‌ها در نگاره‌هاي ايراني به شكل‌هاي گوناگون تصوير شده است. متداول‌ترين آنها مربع، مستطيل با تناسب طلايي، چليپا، دايره يا تركيبي از اشكال هندسي تصوير مي‌شوند)) (پيرنيا، ۱۳۷۱، ۱۶۲) . حوض در نگاره‌هاي ايراني بر اساس تركيبي از نقوش هندسي ساده، قرينه يا تركيبي تصوير مي‌شود. ممكن است در تصويري حوض به‌طور ساده با فرمي از دايره با گره چيني و در جايي ديگر با تركيبي از فرم‌هاي هندسي كه با نقوش ختايي و اسليمي تزيين شده است تصوير شود. در اين سير از انتخاب سادگي تا نقش نگار محيط پيرامون، بنا يا باغ و حتي موضوع دخيل است.

 

نقش حوض با بنا و محيط پيرامون اثر بي‌ارتباط نيست بلكه با ارتباطي متقابل خود هم وزن ديگر عناصر مهم اثر ايفاي نقش مي‌كند.وقتي حوض در فضا با بنايي پر از نقش و نگار قرار دارد با عناصر تزييني تصوير شده و در محيطي آزاد مانند طبيعت قرار گرفته كه به‌طوري ساده تصوير شده است. در حاشيه اطراف حوض و جويبارهاي منتهي يا گذران از حوض با نقوش گره چيني تزيين شده است. نقوش تزييني اطراف حوض را اسپيرال‌ها يا گل‌هاي ختايي تشكيل مي‌دهند.

< قبلی		بعدی >