محمدمهدي مظاهري :تداوم بحران اقتصادي در امريكا (به عنوان بزرگ‌ترين اقتصاد) براي چندمين سال متوالي زوال نسبي اين كشور در رهبري بازار آزاد تجارت جهاني و نيز قدرت بلامنازعه آن را در عرصه بين‌المللي به يك امر اجتناب ناپذير بدل ساخته است. به‌طوري‌كه شاهد تكثر مراكز قدرت و بلوك‌بندي‌هاي جديد در اين عرصه هستيم و هر يك از اين قدرت‌هاي نوظهور مي‌توانند اقدامات مستقل انجام دهند تا قدرت چانه‌زني بيش‌تري در اقتصاد جهاني آينده داشته باشند.

 

 

اين امر به شكل طبيعي رهبري امريكا را نسبت به گذشته با مخاطرات بيش‌تري روبه‌رو خواهد ساخت. اين در حالي است كه دولتمردان كاخ سفيد در چند دهه اخير به دليل يكجانبه‌گرايي و لشكركشي‌هاي متعدد به خاورميانه (افغانستان – عراق) و صرف هزينه‌هاي هنگفت نظامي و مالي در بسياري از فناوري‌هاي نوين از رقباي سنتي خود مثل اروپا و ژاپن عقب مانده‌اند، ظهور قدرت‌هاي نوظهور همانند چين و هند با ميانگين رشد 4/8 مي‌تواند موقعيت هژمونيك امريكا را در عرصه اقتصاد جهاني بيش از گذشته با خطراتي مواجه ‌سازد در بررسي بازي قدرت در عرصه اقتصاد جهاني ميان كشورهاي صنعتي و رقباي نوظهور (نوع همكاري و رقابت) به مسائل ذيل بايد اشاره كرد:

 

1- با وجود بحران چندين ساله در اقتصاد امريكا و تلاش‌هاي اخير اوباما براي خروج از اين بحران و حفظ پيشتازي در عرصه‌هاي مختلف فناوري‌هاي نوين، اكثر كارشناسان مسائل اقتصادي دورنماي روشني را براي اين كشور ترسيم نمي‌كنند چرا كه بدهي‌هاي خارجي عمده امريكا موجب تخصيص بخشي از توليدات امريكا به سرمايه‌گذاران خارجي شده است كه به صورت سودهاي حاصل از سرمايه‌گذاري طي سال‌هاي آتي از كشور خارج مي‌شود.

 

سرآمدي تكنولوژي امريكا در حال نزول سريع است، ورشكستگي بانك‌هاي بزرگ امريكا و افزايش نزخ بيكاري و نرخ نازل پس‌انداز ملي و نامناسب بودن نظام آموزشي باعث كندي عملكرد اقتصاد امريكا شده است. برخي از كارشناسان اقتصادي بر اين باورند كه با تشديد رقابت در عرصه اقتصادي و ظهور رقباي جديد، اين كشور ناچار خواهد شد كه با بازگشت به سياست اصل تعرفه و حمايت از توليدات داخلي ضمن تشكيل بلوك قدرتمند اقتصادي در امريكاي شمالي و حتي ادغام اقتصادي امريكاي جنوبي زمينه‌ساز تشديد رقابت‌هاي منطقه‌اي و بلوك‌بندي‌هاي جديد اقتصادي شود.

 

اين در حالي است كه سياست سلطه‌جويانه امريكا در حياط خلوت خويش و ديدگاه رهبران اين منطقه به لزوم استقلال در حوزه‌هاي مختلف مانع جدي شكل‌گيري هر نوع بلوك‌بندي جديد در اين منطقه است.

 

2- گرچه بروز بحران اقتصادي جهاني موتور رشد سريع ژاپن را به دليل وابستگي‌هاي متقابل و كاهش تقاضا براي توليدات صنعتي به‌ويژه در عرصه اتومبيل با دشواري‌هايی مواجه كرده است.

با اين وجود ژاپني‌ها به عنوان دومين اقتصاد جهان سعي دارند كه ضمن حفظ پيشتازي در عرصه تكنولوژي با تشكيل بلوك آسياي شرقي و ادغام اقتصادهاي نوظهور اين منطقه (تايوان، هنگ‌كنگ و...) در راستاي بسط تجارت، كمك و سرمايه‌گذاري‌هاي منطقه‌اي همچنان جايگاه خود را تحكيم بخشند.

 

گسترش روابط تجاري با چين و هند در منطقه به عنوان قدرت نوظهور جهاني در دستور كار ژاپن قرار گرفته است. همچنين اين كشور مراودات اقتصادي خويش را با روسيه و كشورهاي مشترك‌المنافع گسترش داده و درصدد است كه نيازهاي نفتي و گازي خود را برطرف سازد. 3- اتحاديه اروپا: چشم‌انداز اين اتحاديه بدليل تشديد بحران اقتصادي و بروز تغييراتي غيرمنتظره در نظم سياسي برخي از كشورهاي عضو (يونان و...) نامعلوم‌تر است. يكي از موانع وجود قوانين دست‌و‌پاگير در برابر حركت كالا و عدم سهولت در سرمايه‌گذاري‌ها و نيروي كار است.

 

وسعت بازار متحد طي دهه‌هاي اخير با پيوستن كشورهاي اروپاي شرقي و وجود تقاضا براي عضويت از سوي (تركيه و...) افزايش يافته است. با اين وجود، بروز بحران جدي اقتصادي ميان برخي اعضا مانند يونان، اسپانيا و ايتاليا و عدم جوابگو بودن كشورهایي نظير آلمان و فرانسه براي اعطاي وام‌های دراز مدت و كمك‌هاي بلاعوض بر مشكلات موجود افزوده است. در اين ميان آلمان، بزرگ‌ترين اقتصاد اروپا با وجود گذشت دو دهه از اتحاد مجدد بدليل تلاش براي برخورد با عواقب اقتصادي با دشواري‌هایي روبه‌روست هزينه‌هاي نگهداري و بازسازي ساختار اقتصادي آلمان شرقي به كسر بودجه انجاميده است.

 

در عين حال انگلستان نيز تحت تاثير تداوم بحران در بازارهاي بين‌المللي، ركود در عرصه توليدات صنعتي به ورشكستگي بيش‌تر بانك‌ها و شركت‌ها انجاميده است. اتحاديه اروپا ضمن تلاش براي مواجهه با تغييرات سريع در عرصه داخلي و تداوم حضور در عرصه بين‌الملل به عنوان اقتصاد پويا با گزينش‌هاي جديدي روبه‌رواست. آيا اين جامعه به تمركزگرايي و يكپارچگي كامل پولي و تجاري در داخل اتحاديه حركت می‌كند، يا تحت تاثير جهانگرايي در عرصه اقتصاد به فكر تحكيم پيوندهاي اقتصادي با آن سوي آتلانتيك و همكاري سازنده با ژاپن و چين می‌باشد؟ اخيرا درخواست‌هايي از سوي رهبران اتحاديه اروپا به رهبران پكن مبني بر استقرار و اعطاي وام‌هاي دراز مدت شده است.

 

آيا چين مي‌تواند ناجي اقتصاد بحران زده قاره سبز شود ؟ 4- چين، روسيه و هند؛ شركاي جديد اقتصادي: با فروپاشي كمونيسم، اصلاحات بازار از طريق ايجاد رقابت اصيل و تلاش همه‌جانبه رهبران كرملين براي پيوند به اقتصاد جهاني و عضويت در سازمان تجارت جهاني شكل گرفت. روسيه گرچه در دوران يلتسين بدليل مشكلات ساختاري در اقتصاد و نزول توليدات داخلي در عرصه اقتصادي و نظامي به نيروي كامل درجه دو تنزل يافت،

 

ولي با به قدرت رسيدن پوتين زمزمه‌اي مبني بر احياي مجدد قدرت جهاني روس‌ها و نيز بالا رفتن قيمت جهاني نفت و گاز درعرصه جهاني و انحصار صادرات اين محصول به اروپا در دست شركت‌هاي بزرگ روسي نظير گاز پروم توانستند مجددا تا حدودی جايگاه خويش را در نظام بين‌المللي ارتقا بخشند. با اين وجود روسيه در مخالفت با يك‌جانبه‌گرايي و دنياي تك قطبي دست دوستي به سوي پكن دراز كرد در این ميان با تشكيل پيمان شانگهاي تلاش براي ايجاد بلوك قدرتمند اقتصادي شكل واقعي بخود گرفته است.

 

امري كه با استقبال پكن نير مواجه گشته است. رشد برق آساي اقتصاد چين و عدم تاثير‌پذيري آن از بحران اقتصاد جهاني و سود سرشار شركت‌هاي چيني بدليل صادرات ارزان قيمت محصولات به كشورهاي منطقه و سراسر جهان نگراني‌هاي كشورهاي صنعتي را دو چندان ساخته است. در اين ميان روسيه و كشورهاي مشترك‌المنافع ضمن استقبال از سرمايه‌گذاري‌هاي چين در صنايع نفت و گاز از گسترش مراودات در اين عرصه استقبال مي‌كنند.

 

در اين ميان روسيه نيز تلاش دارد كه با فروش تسليحات نظامي پيشرفته، چين را به عنوان یکی از شركاي استراتژيك خود حفظ نمايد. روس‌ها علاوه بر اين به پكن به تقويت و بازسازي روابط تجاري و نظامي خود با دهلي نو نيز چشم دوخته‌اند. اقتصاد هند نيز با رشد چشمگير در عرصه جهاني مواجه بود و ميانگين رشد آن به 4/8 نيز رسيده است. هند با توليد محصولات با كيفيت در عرصه فناوري‌هاي نوين به‌ويژه فناوري اطلاعات (آي تي) و عرضه اتومبيل‌هاي ارزانقيمت پيشرفته عرصه را بر ديگر رقبا تنگ‌تر ساخته است.

 

بنابراين روس‌ها در تلاشند با تشكيل بلوك جديد اقتصادي به همراه چين و هند و كشورهاي مشترك‌المنافع همچنان به عنوان قدرت برتر در معادلات بين‌المللي باقي بماند. امري كه در صورت تحقق شاهد افول بيش‌تر قدرت اقتصادي و سياسي امريكا و متحدان آن و ظهور قدرت بيش‌تر چين، روسيه و هند خواهيم بود.