مجيد ابهري:زندان يكي از از ابزارهاي مجازات است كه در بيش‌تر كشورها وجود داشته و فرد به‌خاطر انواع بزهكاري‌ها محكوم به تحمل آن مي‌شود. زندان از نگاه رفتارشناسي محيطي است كه از انسان سلب آزادي كرده و وي را در كنار اشخاصي قرار مي‌دهد كه ممكن است درجه بزهكاري آنها بسيار شديدتر و شخصيت‌شان با زنداني مورد نظر بسيار متفاوت‌تر باشد اما به هر حال زنداني محكوم است و از نگاه جامعه بزهكار در مطالعات آسيب‌شناسي درباره زندان و تاثير آن بر خانواده زنداني و خود او به محورهاي زير برخورد مي‌كنيم.

1- در واقع بعد از دستگيري و محكوميت فرد بزهكار به زندان اين خانواده اوست كه زنداني مي‌شود. يعني نگاه‌هاي آزار‌دهنده، نيش زبان‌ها و فشارهاي گزنده همه و همه متوجه خانواده زنداني مي‌شود. در مدرسه يا محيط كار اعضاي خانواده او به عنوان وابستگان مجرم مورد ارزيابي قرار مي‌گيرند و چه بسا فقط به جرم وابستگي خوني به يك زنداني ممكن است فرزند يا نزديكان او از امتيازات اجتماعي، مثل شغل و ازدواج و... محروم شوند.

 

2- از نگاه مردم در بيرون از زندان فرد محكوم هيچ تفاوتي با ديگران ندارد و از بعد ديگر زندان به عنوان دانشگاه مبادله بزهكار قلمداد مي‌شود يعني 67 درصد از بزهكاران سابقه بيش از يك بار زنداني شدن را دارند و تجربه نشان مي‌دهد كه بعد از خروج از زندان تخلفي بزرگ‌تر از آنها سر مي‌زند.

 

3- درباره خانواده زنداني از آنجا كه محروميت عاطفي و خلأ حضور سرپرست خانواده موجب بروز ناهنجاري‌هاي رفتاري و رواني مي‌شود خانواده زندانيان نيز در مرحله اول در معرض آسيب‌هاي اجتماعي قرار مي‌گيرند. ترك تحصيل، افت تحصيل، فرار از خانه، افسردگي، اعتياد، خودكشي و... آسيب‌هاي اجتماعي است كه در انتظار خانواده‌هاي زندانيان هستند.

 

4- زنداني بعد از خروج از زندان ديگر جايگاه اوليه و اصلي خود را در خانه ندارد چرا كه غيبت او وظايف مضاعفي را بر عهده همسر يا فرزندان وي گذاشته است و چون جامعه‌پذيري زندانيان در كشور ما بسيار دشوار و بعضا غير ممكن است زنداني آزاد شده براي كسب درآمد و اثبات هويت مجدد به آغوش دوستان خود برگشته و در باندهاي بزهكاري مشاركت مي‌كند.

 

5- مشكلات مالي ناشي از فشارهاي اقتصادي موجب مي‌شود خانواده‌هاي زندانيان با مسائل و آسيب‌هاي مختلف روبه‌رو شوند در اين ميان عزت نفس و شخصيت اجتماعي بسياري از آنها اجازه نمي‌دهد تا احتياجات خود را براي ديگران و حتي ا قوام نزديك خود عنوان كنند بنابراين مشكلات درماني، ضايعات تحصيلي، كمبود رفاه و نشاط رواني باعث مي‌شود اين اشخاص دچار نوعي آسيب رفتاري و رواني شوند پس در اين ميان برخي استان‌ها، سازمان زندان‌ها امكانات اشتغال در زندان را براي محكومان فراهم كرده است تا ضمن اشتغال ذهني و فكري درآمدي برايشان فراهم شود.

 

البته اين موضوع عموميت ندارد و در بسياري موارد زندانيان توقع دارند اعضاي خانواده آنها اقدام به پرداخت پول به زنداني نيز بكنند كه اين مصيبت مضاعف است. بنابراين  نقش سازمان آموزش فني و حرفه‌اي براي ايجاد آموزش شغلي براي زندانيان و جايگاه صنايع زندانيان در ايجاد كارخانه‌ها و واحد‌هاي توليدي در كنار زندان‌ها ضرورت مي‌يابد تا سازمان‌هاي حمايتي مانند بهزيستي، كميته امداد و وزارت كار و تشكل‌هاي غير دولتي نسبت به حمايت مالي و معنوي از خانواد ه‌هاي زندانيان اقدام كنند.

 

6- انجام مددكاري براي كنترل رفتار فرزندان زندانيان با توجه به اين‌كه بسياري از زندانيان به‌خاطر كسالت‌هاي عاطفي دچار آسيب‌هاي اجتماعي مي‌شوند.، لازم است. بنابراين در حمايت‌هاي مالي بايد جنبه شخصيت اجتماعي خانواده‌ها در نظر گرفته شود و به جاي دادن ماهي، ماهيگيري را به آنها آموخت. به كارگيري فرزندان ارشد زندانيان يا همسران آنها، ايجاد پوشش مشاغل خانگي براي همسران زندانيان، اعطاي وام‌هاي قرض‌الحسنه براي ايجاد مشاغل خانگي، پوشش‌هاي رواني براي پر كردن خلأهاي روحي و عاطفي فرزندان و همسران زندانيان از محورهاي اصلي و بسيار مهم حمايت از زندانيان است.

 

7 - در خاتمه بايد گفت ممكن است برخي افراد با يك قضاوت غلط و نادرست، خانواده و وابستگان زندانيان را به جرم همسران يا پدران مورد سرزنش قرار دهند يا به آنها اهانت كنند در حالي كه اطرافيان يك زنداني در گناه وي شريك نبوده و در بيش‌تر اوقات از رفتارهاي وي بي‌خبر هستند بنابراين زنداني و خانواده او در مقوله‌اي جداگانه هستند كه بايد مورد توجه دست‌اندركاران و نهادهاي مربوط قرار گيرند. هزينه‌هاي انجام شده در اين‌گونه موارد در رديف واكسيناسيون رفتاري و سرمايه‌گذاري‌هاي فرهنگي قلمداد مي‌شود.

 

*  جامعه‌شناس و كارشناس علوم رفتاري

 

 

< قبلی		بعدی >