| مرضيه محمدي|دود سيگارش تابلويي كه روي آن نوشته«لطفا سيگار نكشيد» را مي‌پوشاند. هر لحظه و بي‌فاصله از انتهاي سيگار پكي مي‌زند و گاهي دود آن را بدون آن‌كه از دهان بيرون دهد قورت مي‌دهد و گاهي هم آن را به بيرون فوت مي‌كند... وجود افراد سيگاري در جامعه يك واقعيت است كه روز به روز هم بر تعداد آنها افزوده مي‌شود. در خوش‌بينانه‌ترين حالت ممكن اگر همه سيگاري‌ها تا چند سال آينده فقط به مصرف سيگار خود ادامه دهند و تمايل به مصرف مواد ديگري نداشته باشند هر نخ سيگار 5/5 دقيقه از عمر آنها مي‌كاهد.

 

 

با وجود آن‌كه كارشناسان معتقدند دخانيات بيش از حوادث رانندگي، مصرف مشروبات الكلي، سوء استفاده از دارو‌ها، خودكشي و آتش‌سوزي در جهان موجب مرگ و مير انسان‌ها مي‌شود اما باز هم شاهد افزايش مصرف سيگار در بين افراد جامعه و به‌ويژه جوانان هستيم. به بهانه هفته مبارزه با دخانيات به سراغ دكتر قرايي‌مقدم رفتارشناس اجتماعي رفتيم تا دلايل اين افزايش را از زبان يك جامعه شناس جويا شويم.

 

زمينه‌هاي اعتياد را از بين ببريم

دكتر«امان الله قرايي‌ مقدم»، جامعه شناس واستاد دانشگاه به«ملت ما» مي‌گويد: درباره اعتياد دانش‌آموزان به سيگار بايد بگويم هر چند كه به بحث پيشگيري از اعتياد دانش‌آموزان بودجه اختصاص داده مي‌شود اما فقط بودجه مهم نيست بلكه عوامل ديگري نيز در اعتياد نوجوانان زير 18 سال كه معمولا دانش‌آموز هستند دخالت دارد.

 

او مي‌افزايد: خانواده اين‌گونه افراد نيز مشكل اعتياد دارند و به همين دليل نمي‌توانند بچه‌هاي خود را كنترل كنند. همچنين گروه همسالان يا همان دوستان همسن و سال نيز در اعتياد يك نوجوان دخالت مي‌كند. محيطي كه فرد در آن رشد مي‌كند نيز اگر محيط مناسبي براي اعتياد باشد تاثير زيادي دارد.

 

اين جامعه شناس خاطرنشان مي‌كند: بايد زمينه‌هاي مساعد براي اعتياد از بين برود. بايد اعتياد را در ابعاد مختلف كنترل كرد. اختصاص بودجه به آموزش و پرورش فايده‌اي ندارد وقتي كه مدير مدرسه يا معاون و حتي معلم هيچ قدرتي در مدرسه ندارند. وقتي آنها نمي‌توانند دانش‌آموز معتاد را اخراج كنند عملا قدرتي براي كنترل سايرين ندارند.

 

دكتر«قرايي‌مقدم» يادآور مي‌شود: گاهي خانواده‌ها مشكل اعتياد ندارند اما نظارتي هم بر فرزندشان ندارند. آنها نمي‌دانند فرزندشان در مهماني‌ها چه مي‌كند و چه بساطي در مهماني‌ها برپاست. از جهتي پول توجيبي زيادي در اختيار فرزندانشان قرار مي‌دهند كه اين نيز يكي ديگر از عوامل گرايش به سيگار و سپس موادمخدر است.

 

او مي‌گويد: براساس تحقيقاتي كه در چند شهر بزرگ انجام داده‌ايم، غفلت والدين يكي از دلايل اصلي اعتياد دانش‌آموزان است. از ديگر سو بايد مطابق الگوهاي ايران باستان كه اكنون در ژاپن هم اعمال مي‌شود دانش‌آموز را از كودكي مسئوليت‌پذير بار آوريم. آنها خودشان بايد كلاس درس و دستشويي‌ها را تميز كنند، همچنين هر دانش‌آموز بايد زيرنظر دانش‌آموز سال بالايي باشد و اين‌گونه است كه از دوران كودكي مي‌توانيم با اين پديده مبارزه كنيم.

 

تاثير گروه دوستان در ترغيب به سيگار

قرايي مقدم با اشاره به وجود عوامل متعدد در ترغيب جوانان به سيگار كشيدن معتقد است: يك دسته عوامل خانوادگي در اين موضوع اهميت دارد يعني خانواده‌هايي كه فرزندان آنها بي‌سرپرست، تك‌سرپرست يا بدسرپرست هستند. فرزندان طلاق يا آنها كه به شكل خياباني رشد كردند و در اصطلاح خودرو رشد كردند مي‌توانند بسيار زياد در معرض اعتياد به سيگار قرار بگيرند. دومين عامل تاثيري است كه گروه دوستان و همسالان بر افراد دارند يعني كساني كه با آنها نشست و برخاست دارند.

 

مسئله مهماني‌هاي شبانه و دوستانه مثل جشن تولد، دوره‌هاي دوستانه محل مناسبي است كه اگر جوانان در آن كنترلي نداشته باشند و تنها در اين مراسم حضور يابند مكان مناسبي براي سيگاري شدن در مرحله اول و پس از آن گرايش به انواع نابهنجاري‌ها است. متاسفانه جوانان ما توانايي«نه» گفتن را ندارند،اتكاي نفس ندارند و خيلي زود تحت تاثير گروه همسالان خود قرار مي‌گيرند.

 

سرخوردگي و نبود شادي عوامل موثر در مصرف سيگار

قرايي مقدم در ادامه عوامل موثر در مصرف سيگار مي‌گويد: از عوامل ديگر مي‌توان به محل زندگي اشاره كرد اين‌كه در كجاي تهران يا هر شهرديگري زندگي كنيم خود تاثير زيادي بر تربيت و آينده فرزندان ما دارد. اين جامعه شناس مي‌افزايد: بررسي روي سيگار نشان مي‌دهد پول توجيبي زياد تاثير زيادي بر سيگاري شدن جوانان دارد. وقتي پول زيادي به دست فرزندان ما باشد نمي‌دانند آن را چگونه خرج كنند بنابراين يكي از راه‌هاي خرج آن را خوش گذراني مي‌دانند كه در پي آن مي‌توان انتظار زيادي به سيگاري شدن آنها داشت.

 

قرايي مقدم با بيان اين‌كه سرخوردگي‌ها كه به ميزان زيادي هم در جامعه ما ديده مي‌شود از جمله اين عوامل شناخته مي‌شود مي‌گويد: ما و بزرگان ما بايد بپذيرند جوانان به شادي و موسيقي و مراكز تفريحي نياز دارند. دختران ما كه سيگاري مي‌شوند و خيلي هم به قليان گرايش دارند و اكنون هم كه صحبت از ايجاد سفره خانه‌هايي براي زنان است مي‌تواند به اين مشكل دامن بزند. او با انتقاد از شرايط موجود به‌ويژه براي دختران مي‌افزايد:

 

طبق آمارهاي رسمي، حدود 9 درصد دختران و زنان در جامعه ما دخانيات مصرف مي‌كنند كه اين رقم در ميان دختران دانشجو كمي بالاتر است. شايد اين رقم چندان نگران‌كننده نباشد، اما با توجه به رشد اين رقم در هر سال و همچنين با توجه به اين واقعيت كه بسياري از اين دختران در سن باروري و زايمان هستند، مي‌توان به اهميت اين آمار و ارقام براي سلامت همگاني دختران و نسل‌هاي آتي پي برد.

 

قرايي مقدم معتقد است: عوامل مختلفي در افزايش مصرف  دخانيات توسط دختران نقش دارند كه مواردي مانند اينها را شامل مي‌شود: بازاريابي صنعت دخانيات، دسترسي آسان به محصولات دخاني، قيمت پايين اين محصولات، مصرف دخانيات توسط والدين و ساير اعضاي خانواده، و تصور دختران از پيدا كردن وجهه اجتماعي بهتر در جامعه.

 

افزايش گرايش دختران به سيگار

همچنين در طي مطالعاتي كه انجام شده است، دلايلي كه دختران براي استعمال دخانيات ذكر مي‌كنند، موضوعاتي مانند موارد زير را دربرمي‌گيرد: احساس آزادي و استقلال بيش‌تر؛ نگراني از وزن(بر مبناي اين تصور كه مصرف دخانيات باعث لاغر شدن مي‌شود)، ساختار بدن و توجه به مد؛ دريافت تصويري مثبت از مصرف دخانيات در فيلم‌ها، مجلات و فرهنگ مربوط به دوران جواني؛نمايش وضع مطلوب اقتصادي از طريق مصرف دخانيات؛ و فرهنگ مثبت انگاري مصرف دارو و مواد شيميايي. هر چند تمام اين عوامل در جامعه ما فراوان نيست، اما از روش‌هاي مستقيم يا غيرمستقيم(مانند تبليغ در ماهواره و اينترنت) مي‌تواند بر نوجوانان و جوانان دختر اثرگذاري داشته باشد.

 

بنابراين وظيفه مهم تمام نهادهاي اجتماعي، از جمله خانواده و مدارس است كه با آگاهي از اين عوامل و زمينه‌هاي تاثيرگذاري آنها، برنامه‌هاي درازمدتي را براي مقابله با گسترش پديده مصرف دخانيات در دختران طراحي و در سطوح مختلف اجرا كنند و در عين حال، از وسايل موثري مانند برنامه‌هاي صدا و سيما نيز غافل نباشند. او در ادامه مي‌گويد: به اندازه پسران جامعه دختران ما از امكانات ورزشي و تفريحي برخوردار نيستند بنابراين محدوديت‌هايي دارند.

 

اين آسيب شناس معتقد است: نبايد فكر كنيم كه جوان مثل ما است وقتي شادي وجود ندارد و جوانان نمي‌توانند انرژي خود را تخليه كنند مجبوريم كه با اين شرايط مواجه شويم. شادي كه فقط بي‌بند و باري نيست ما هنوز نتوانسته‌ايم يك برنامه مفيد و مفرح در تلويزيون براي جوانان بسازيم اينها همه فراهم‌كننده سرخوردگي و نا اميدي در جوانان است. جوان شغل، كار و خانواده مي‌خواهد و در صورت مواجه شدن با بن بست به كارهايي رو مي‌آورد كه نبايد انجام دهد.

 

قرايي مقدم ادامه مي‌دهد: درجامعه ما شادي وجود ندارد حتي موسيقي‌هاي ما هم شادي ندارد. اگر برنامه‌هايي هم براي توليد برنامه‌اي شاد شروع به كار مي‌كند خيلي سريع ممنوع از كار مي‌شوند. اينها عواملي هستند كه جوان را به سمت و سويي سوق مي‌دهد كه براي او منفعتي به دنبال ندارد جوان به سمت گيتار مي‌رودگيتاري كه هيچ ارتباطي به فرهنگ ايراني ندارد. گيتار كه مي‌زند كم كم مثل هنرمندان خارجي سيگار هم به دست مي‌گيرد.

 

قرايي مقدم در ادامه با اشاره به شيوع سيگار در بين دختران جوان مي‌افزايد: امروز شيوع سيگار در بين دختران ما علاوه بر پسران موضوعي است كه روز به روز در حال افزايش است حتي با وجود آگاهي از مضرات آن براي دختران مثل تاثير بر جنين و باردار شدن اما باز هم سيگار در دستان خانم‌ها و دختران ديده مي‌شود. آنها حتي نمي‌دانند اين سيگار چه مضراتي براي آينده آنها و فرزندشان خواهد داشت. سيگار موجب افزايش استرس‌هاي دوران بارداري شده و در پي اين استرس كودكان نابهنجار به دنيا مي‌آيند .

 

برخي معتقدند خشونت نيز از زمان جنيني به وجود مي‌آيد. او با اشاره به دلايل گرايش دختران به سيگار مي‌گويد: اعلام تجدد و فخرفروشي و امروزي بودن مي‌تواند به عنوان دلايلي اساسي در اين گرايش باشد كه مهم‌تر از همه اينها حس بزرگي و استقلال نيز از مهم‌ترين علت‌ها به شمار مي‌آيد اين عوامل همه در كنار هم شرايط سيگار كشيدن را مهيا مي‌كند تا جوان به قول خود اندكي از فضاي اطرافش بي‌اطلاع باشد قرايي مقدم مي‌گويد:

 

شادي و نشاط زماني در جامعه مهيا مي‌شود كه كار و فضاي تفريحي وجود داشته باشد. سيگار شروع اعتياد به موادمخدر و رو آوردن به انواع آسيب‌هاي اجتماعي است. دولت و مسئولان بايد تلاش كنند و توجه جامعه شناسانه به اين موضوع تنها مي‌تواند در كنار برنامه‌ريزي‌ها مثمر ثمر باشد.

 

اين استاد دانشگاه با بي‌تقصير دانستن فرد در گرايش به نابهنجاري‌هاي اجتماعي معتقد است: بايد بپذيريم كه فرد مقصر نيست و اين ديگران و تاثيرگذاراني مثل معلم، هنرمند، سياستمدار و خانواده است كه جوانان ما به امور نامناسب مثل سيگار و ديگر امور ناپسند رو مي‌آورند، قرايي مقدم با بيان اين‌كه در جوامع جهان سوم افراد سيگاري زياد وجود دارد مي‌گويد: اين موضوع به اين دليل است كه اين افراد به‌راحتي نمي‌توانند به خواسته‌هاي خود دست يابند.

 

اين جامعه شناس اظهار مي‌كند: اين‌كه جوانان در مصرف سيگار اين موضوع را بيان مي‌كنند كه خيلي از بزرگان و آنها كه عمر زياد داشته‌اند سيگاري بوده‌اند پس مدام نگوييد كه سيگار نكشيد، اين موضوع يك بهانه است كه بيش‌تر اوقات از سوي مصرف‌كنندگان سيگار بيان مي‌شود. قرايي مقدم ادامه مي‌دهد:

 

فرد از شكم مادر سيگاري متولد نمي‌شود مگر مادراني كه سيگاري بوده‌اند اين موضوع كه اين تقصير را به گردن فردبيندازيم و او را در تمام آسيب‌ها مقصر بدانيم هرگز از ديدگاه جامعه‌شناسي مورد قبول نيست. تا زماني كه اين موضوع را نپذيريم كه فرد مقصر نيست بلكه معلم، هنرمند، پزشك يا ورزشكار است كه مقصر است، نمي‌توانيم به‌راحتي با مشكلات اجتماعي در جامعه مواجه شده و در پي حل آن برآييم وقتي ورزشكاري سيگار مي‌كشد و روي بدن خود خالكوبي مي‌كند

 

و هزار كار غير اخلاقي ديگر انجام مي‌دهد و هنوز هم نام خود را قهرمان و ورزشكار مي‌داند نمي‌توان از جوانان جامعه انتظار ديگري داشت برخي پزشكان هم كه خود منع سيگار مي‌كنند سيگار به دست هستند. فرد معلول است و عامل نيست عامل جامعه است در حالي كه مي‌خواهيم گناه جامعه را به گردن فرد بيچاره بيندازيم. وقتي هنرمند در سريال‌ها و فيلم‌ها سيگار مي‌كشد چيزي جز تشويق آن با خود به همراه ندارد.

تاثير جامعه مرجع بر جوانان

قرايي مقدم با اشاره به اهميت الگوپذيري در بين جوانان مي‌گويد: الگوبرداري از مسائل مهم جامعه است. در علم جامعه‌شناسي افرادي در جامعه هستند كه با نام افراد مرجع شناخته مي‌شوند يعني افراد بزرگ. افراد بزرگ اگر خطا كنند صدها مرتبه در جامعه بيش‌تر از افراد معمولي خطاكار هستند چرا همواره در جامعه تقصير به گردن فرد مي‌افتد.

 

ذات فرد نيست كه او را به ناهنجاري يا در سطحي سيگار كشيدن مي‌كشاند بلكه اين خود جامعه است كه شرايط را اين‌گونه فراهم مي‌كند. او با بيان اين‌كه در جوان احساس غالب است نه تفكر منطقي مي‌گويد جوان معمولا به عاقبت كار نمي‌انديشدبراي جلوگيري از اين بايد شرايط براي شادي و پر شدن اوقات فراغت جوانان مهيا باشد شادي و نشاط اساس هر جامعه‌اي است اگر در جامعه‌اي مسئولان، هنرمندان، ورزشكاران و ساير افراد مرجع خطا كنند خطاي آنها قابل بخشش نيست .

 

او در پايان با اشاره به راه‌حلي براي كاهش مصرف سيگار مي‌گويد: من سال‌ها قبل پيشنهادي براي كاهش مصرف سيگار دادم آن هم افزايش خيلي زياد قيمت آن بود که گمرك روي آن بگذارد. هرچند بخش زيادي به شكل قاچاق مي‌تواند وارد شود. آمار نشان مي‌دهد ايران جزو بزرگ‌ترين كشورها در واردات سيگار است و در پي آن پول كشور به دست كشورهايي مي‌رود كه دايم براي ما رجز خواني مي‌كنند.

سيگار كشيدن نوعي واكنش اجتماعي است

جوانان معمولا براي بيان اعتراض خود نسبت به مشكلاتشان به سيگار كشيدن روي مي‌آورند، البته در زماني كه نمي‌توانند به بيان مستقيم مشكل خود بپردازند. به گزارش سرويس«جوانان»  ايسنا، 14 درصد از جمعيت 15 تا 64 سال كشور مواد دخاني مصرف مي‌كنند كه اين آمار در مردان، چهار برابر زنان است. اين ميزان مصرف مواد دخاني كه بر اساس اعلام مسئولان وزارت بهداشت در ميان جوانان شيوع بيش‌تري دارد، هر روز بين 150 تا 180 نفر را در كشور مي‌كشد و به گفته وزير بهداشت،

 

25 درصد مرگ‌ومير در سنين 20 تا 65 سال به نوعي با عوارض مصرف دخانيات ارتباط دارد. حال نرخ بيكاري و آمار مجردين را با مصرف‌كنندگان سيگار مقايسه مي‌كنيم. اعتياد به سيگار كه در واقع وابستگي به نيكوتين است به سرعت حاصل مي‌شود. تقريبا ۸۵درصد افرادي كه فقط يك عدد سيگار كشيده‌اند به مصرف آن ادامه داده‌اندنيكوتين با فعال كردن سيستم پاداش دوپاميني باعث اعتياد به سيگار مي‌شود.

 

به گزارش اكونيوز، در بررسي سال ۲۰۰۸ سيگار سومين صنعت سودآور در جهان بعد از صنعت نفت خام و داروسازي بوده است. سود حاصل از فروش سيگار به اندازه‌اي سرشار است كه دولت‌ها حاضر به كاهش فروش سيگار در كشورهاي ديگر و در كشور خودشان نيستند. به گفته مسئولان شركت دخانيات درآمد مصرف سيگار در ايران در صورتي كه واردات سيگار قانوني شود ۱۸ هزار ميليارد تومان خواهد بود.

 

شركت دخانيات ايران را مي‌توان از سودآورترين شركت‌هاي دولتي در بخش صنايع و معادن دانست. ايران در سال ۲۰۰۵ بعد از ژاپن و عربستان سعودي سومين مصرف‌كننده بزرگ سيگارهاي امريكايي در جهان است. حال آن‌كه مصرف سيگار در ايران در سال ۱۳۸۸، حدود ۱۵۰ درصد افزايش داشته است.

 

اثرات سيگار بر انسان

سيگار حاوي ماده نيكوتين است. نيكوتين به وسيله سيگار به ريه‌ها كشيده مي‌شود و به‌مدت ۶ ثانيه توان مغز را بالا مي‌برد. پژوهش‌هاي بسياري در دنيا انجام شده كه بر مضر بودن مصرف سيگار دلالت مي‌كنند. با اين وجود، شركت‌هاي توليد سيگار اين پژوهش‌ها را بي‌اساس و اثبات نشده مي‌خوانند و به تبليغ گسترده سيگار در كشورهاي مختلف جهان ادامه مي‌دهند. در بيش‌تر كشورهاي جهان، جز مناطق آزاد، از سيگار ماليات سنگيني دريافت مي‌شود(تا چند برابر قيمت اوليه) و سعي مي‌شود اين پول خرج بهبود سلامت مردم آن كشور شود.

 

پژوهش‌هاي زيادي نيز سيگار را از عوامل اصلي سرطان مي‌دانند. به عنوان مثال در مطالعات گسترده مشخص شده كه علت اصلي سرطان ريه سيگار است. يكي ديگر از زيان‌هاي سيگار سفت شدن رگ‌ها است كه باعث گرفتگي مي‌شود. اين گرفتگي ممكن است منجر به سكته قلبي شود. مدت‌ها تصور مي‌شد كه وجود قير و ديگر مواد شيميايي در تنباكو،

 

دليل اصلي بروز سرطان در افراد سيگاري است. امروزه ثابت شده كه نيكوتين خاصيت سرطانزايي دارد، به اين دليل كه اين ماده جلوي عملكرد طبيعي بدن براي دفع كردن سلول‌هاي آسيب ديده را كه ممكن است در آينده سرطاني شوند، مي‌گيرد. به همين دليل، مصرف نيكوتين سرطانزا است.

 

 

< قبلی		بعدی >