در سه دهه اخير اعتراض به سينماگر يا فيلم، هر گاه به يك جريان بدل شده، براي اكران فيلم‌ها حاشيه‌ساز شده است. يا اكران يك فيلم را به تعويق انداخته، يا سبب شده فيلم، به ناگاه از پرده پايين بيايد يا در كل، مانع اين شده كه فيلم رنگ پرده را ببيند.به گزارش سينماپرس، با گذشت سي و چهار سال از انقلاب اسلامي در ايران، هنر سينما بيش از عرصه‌هاي ديگر هنري مورد توجه اقشار مختلف بوده و به دليل همين «دركانون توجه بودن»، در مقاطع مختلف حساسيت‌برانگيز بوده است.

 

از «برزخي‌ها» تا «خصوصي»

اين مشكلات كه از مراحل ابتدايي توليد يك فيلم تا اكران فيلم روي پرده سينما را در بر مي‌گيرد، در مقاطع مختلف تاريخي، نگراني‌هايي را براي سينماگران (از بابت اكران) به همراه داشته است. بيم‌هايي كه به گفته برخي سينماگران، امروز و به دليل شرايط نه چندان طبيعي فيلمسازي (شرايط ماحصل دخالت‌هاي فراقانوني در اكران سينماها) بيش از گذشته، به چشم آمده است.در شرايطي كه فروردين 91، اين‌بار دو فيلم به صورت همزمان از پرده سينماها پايين آمدند، در زير نگاهي داريم به موارد مشابه اين دست رفتارها، در سال‌هاي مختلف كه البته از حيث تاريخ‌نگاري، قطعا مي‌تواند جزئي‌تر و كامل‌تر از آني باشد كه ملاحظه مي‌كنيد؛

 

«برزخي‌ها»؛ فيلم «برزخي ها» به كارگرداني ايرج قادري از نخستين فيلم‌هاي توقيفي پس از انقلاب بود كه به دليل حضور بازيگراني همچون فردين از پرده سينماها پايين كشيده شد. نقل است كه در آن زمان، معترضان به اين فيلم گفته‌اند؛ «چرا بايد دم در سينماها و در روزهاي جمعه، صف سينماها اين‌قدر شلوغ باشد». با اين نوع حرف و حديث‌ها و اعتراض‌ها بود كه يكي از فيلم‌هاي جنجالي پس از انقلاب كه فروش خوبي هم داشت بعد از مدتي از اكران برداشته شد.

 

فيلم‌هاي حاشيه‌دار دهه 60

«خط قرمز» مسعود كيميايي از جمله مشهورترين فيلم‌هايي بود كه ابتدا به دليل برخي ملاحظات، در زمان توليد، با تغيير چند نما از نظر رنگ و نور (!)، بازتوليد شد و سپس، پس از يك نمايش كوتاه در نخستين جشنواره فيلم فجر، هيچ‌گاه - جز چند اكران در محافل خصوصي و براي منتقدان سينمايي- به اكران عمومي نرسيد. مسئله حجاب بازيگر زن نقش اول فيلم (فريماه فرجامي) در آن سال‌ها كه هنوز رويه‌اي براي رعايت حجاب در فيلم‌ها به وجود نيامده بود، دليل اصلي نمايش داده نشدن فيلم در سال‌هاي بعد اعلام شد.

 

«مرگ يزدگرد» بيضايي نيز همين مشكل را با «سوسن تسليمي» داشت و البته نوع روايت بيضايي نيز در آن سال‌ها، مثل امروز مخالفاني داشت.اما «حاجي واشنگتن»؛ فيلم «حاجي واشنگتن» در سال ۱۳۶۱ فقط اجازه نمايش در جشنواره فجر را پيدا كرد و بعد از آن توقيف بود و در زمان حيات علي حاتمي اجازه نمايش پيدا نكرد. سرانجام در سال ۲۰ خرداد ۱۳۷۷ به نمايش عمومي درآمد.

 

«تيغ و ابريشم» دومين فيلم مسعود كيميايي در سال‌هاي پس از انقلاب، وقتي ساخته شد با سانسور عظيمي روبه‌رو شد. به فيلم درجه «ج»داده شد و نسخه‌اي كه از فيلم به نمايش درآمد، آن چيزي نبود كه نه خود فيلمساز و نه مخاطبانش را راضي كند. اين حكايت براي كيميايي، بعدها سر بيش‌تر فيلم‌هايش به اشكال مختلف، تكرار شد!

 

«دندان مار» (حذف بخش‌هايي از ديالوگ‌هاي فيلم)، «ردپاي گرگ» (كه در نسخه اكران عمومي، ويژگي‌هاي نسخه ديده شده در جشنواره را از دست داده بود)، «سلطان» كه با حذف چند نما در جشنواره نمايش داده شد، «اعتراض» و... !

 

«در مسلخ عشق» توسط كمال تبريزي در سال 1369 ساخته شد كه در آن نيز به عقب‌نشيني تانك‌هاي ارتش جمهوري اسلامي، اشاره‌اي شده بود، اما با اعتراض سازمان عقيدتي سياسي ارتش، اين فيلم توقيف شد و هيچ‌گاه فرصت اكران نيافت. به گفته خود تبريزي، ظاهرا بهانه عقيدتي سياسي ارتش، اين بود كه نمايش اين فيلم، روحيه نيروهاي ارتش را تضعيف مي‌كند!

 

در سال‌هاي اوليه دهه 60، به دلايل مختلف، آمار فيلم‌هاي حاشيه‌دار كم نبودند. از جمله اين كارهاي مي‌توان به «قرنطينه» مسعود اسداللهي اشاره كرد. يا «از فرياد تا ترور» اشاره كرد كه سر استفاده از صداي «فريدون فروغي» دچار مشكل بود و بعد مشكل‌اش حل شد!گرچه در اين دهه حاشيه بر سر اكران فيلم‌هایی چون «عروسي خوبان»، «اي ايران» و... وجود داشت

 

و بسياري از فيلم‌هايي اين دهه رنگ پرده را نديدند يا سال‌ها بعد به نمايش درآمدند (مثل پنجمين سوار سرنوشت) اما دو اتفاق مهم سال پاياني اين دهه، توقيف دو فيلم «نوبت عاشقي» و «شب‌هاي زاينده رود» بود كه پس از اكران جشنواره، تنهاي نسخه‌هاي وي اچ اس آنها دست به دست چرخيد...

 

فيلم‌هاي حاشيه‌دار دهه 70

«تحفه هند»؛ فيلم «تحفه هند» محصول سال 1373 و به كارگرداني محمدرضا زهتابي فيلم ديگري بود كه در اكران با مشكل مواجه شد و در زمان اكران اعتراضات گسترده‌اي به فيلم شد و عده‌اي در مقابل سينما قدس تهران تجمع كردند كه اين تجمع به درگيري و شكسته شدن شيشه‌هاي سينما انجاميد.

«آدم برفي» به گفته برخي سينماگران، «آدم برفي» پر سر و صداترين فيلم توقيفي محسوب مي‌شود. اين فيلم در ژانر اجتماعي - كمدي به كارگرداني داوود ميرباقري و در سال ۱۳۷۳ ساخته شد اما پس از اكران محدود در جشنواره سيزدهم فيلم فجر، اكران عمومي اين فيلم به دليل برخي تجمع‌ها در شهرهاي مختلف در ايران با مشكل مواجه شد.

«ديدار»؛ اكران فيلم سينمايي «ديدار» به كارگرداني محمدرضا هنرمند هم كه پس از 3 سال رفع توقيف و اكران شد با حواشي فراواني همراه بود اما به اكران خود ادامه داد.فيلم «شوكران» ساخته بحث‏برانگيز ديگري بود كه اكران شد اما با بحث و جدل‌هاي فراوان. اين فيلم ساخته بهروز افخمي در سال 1377 است كه با اكران آن باب‏ تازه‏اي از اعتراض‌ها گشوده مي‌شود

تا نظرات جنبي راجع به فيلم‏ها دوباره به گوش رسند، اعتراض پرستاران و تظاهرات‏شان در مقابل معاونت سينمايي وزارت‏ فرهنگ و ارشاد اسلامي بخشي از اين اعتراض‌ها بود.

 

«پارتي»؛ فيلم «پارتي» فيلم ديگري بود كه در موقع اكران با مشكلاتي مواجه شد اما اين مشكلات به شيوه قانوني و برخي حذفيات برطرف شد. اين فيلم ساخته سامان مقدم در سال 1379 است.مهم‌ترين موضوعي كه فيلم «پارتي» را به نامي آشنا بدل كرد، اقدام‏ يكي از قاضيان دادگستري تهران بود. قاضي وليخاني رئيس شعبه 1508 دادگاه عمومي تهران، مجتمع قضايي ارشاد، در نامه‏اي به معاونت‏ امور سينمايي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، اعلام كرد:

 

احتراما، نظر به اعلام شكايت از اكران عمومي فيلم سينمايي پارتي دستور فرمايند تا رسيدگي به پرونده كلاسه 1508/1380-36 فعلا از اكران عمومي‏ در سينماهاي كشور جلوگيري به عمل‌آيد.  پيش‏تر گفته مي‌شد كه‏ نمايش اين فيلم به دليل داشتن صحنه‌هاي رقص و آواز در ماه محرم متوقف مي‌شود، اما اقدام‏ اين قاضي، همه را شگفت‏زده ساخت.

 

«نيمه پنهان»، يكي ديگر از اكران‌هاي پر سر و صدا به فيلم «نيمه پنهان» به كارگرداني تهمينه ميلاني اختصاص داشت كه در ميانه اكران آن بازداشت و روانه زندان شد. به دنبال دستگيري اين فيلمساز برخي سينماگران واكنش‌هاي مختلفي داشتند. با ادامه واكنش‌ها مسئولان دولتي هم به اظهارنظرهايي پرداختند كه مهم‌ترين آنها اظهارنظر رئيس‌جمهور وقت بود كه به آزادي موقت ميلاني منجر شد.

 

در اين ميان فيلم‌هايي همچون «عشق طاهر»، «رنگ شب»، «آب و آتش»، «خانه‌اي روي آب» هم بودند كه در زمان اكران با حاشيه‌هايي همراه بودند اما در نهايت اكران شدند. «رنگ شب»، و «آب و آتش» البته انتظار بيش‌تري براي نمايش كشيدند و در زمان نمايش عمومي، حاشيه‌هايي داشتند. سر حضور مجدد ايرج قادري بر عرصه فيلمسازي هم حاشيه‌هايي به وجود آمد كه البته اين حاشيه‌ها، بيش‌تر مانع حضورش در عرصه بازيگري تا سال‌ها بعد شد...

 

فيلم‌هاي حاشيه‌دار دهه 80

«زندان‌ زنان‌» هنگامي‌ كه‌در روز 16 مردادماه‌سال 1381، نخستين‌ ساخته‌منيژه‌ حكمت‌در مقام‌كارگردان‌به‌روي‌ پرده‌رفت‌، خيلي‌ها از اكران‌اين‌ فيلم‌ تعجب‌كردند. همزمان‌با واكنش‌هايي‌ كه‌روز به‌روز نسبت‌به‌اين‌ فيلم‌ شديدتر مي‌شد، فروش‌«زندان‌زنان‌» هم‌روز به‌روز بالاتر مي‌رفت‌. مهم‌ترين‌ و رسمي‌ترين‌ واكنش‌در برابر اين‌ فيلم‌ را واكنش‌زودهنگام‌«جمعيت‌ زنان‌انقلاب‌اسلامي‌» داشت.

اين‌ جمعيت‌ با انتشار اطلاعيه‌ در ششمين‌ روز اكران‌«زندان‌زنان‌» خواستار توقيف‌ آن‌شد و از دستگاه‌قضايي‌ خواست‌ دست اندركاران‌تهيه‌ و توليد اين‌ فيلم‌ را مجازات‌كند. البته اين فيلم در اكران شهرستان‌ها هم با مشكلاتي مواجه بود و در شهر قم پس از 14 روز كشمكش اكران آن توقيف شد.

«مارمولك»؛ فيلم «مارمولك» يكي از پر سر و صداهاي ژانر كمدي بود كه دو روز پيش از اكران توقيف شد و مردمي كه از زمان اكران فيلم در جشنواره فجر در انتظار فرارسيدن زمان اكران بودند از تماشاي آن در نوروز سال 82 محروم شدند و روي پوسترهاي فيلم پرده سفيد كشيده شد.

«مكس» كه تابستان سال 84 در روزهاي پاياني مديريت جعفر صانعي مقدم بعد از مدتي انتظار پروانه نمايش دريافت كرد، مدت‌ها در نوبت نمايش ماند تا آن‌كه در سال 85 بالاخره در فرصتي كوتاه روي پرده رفت. اين فيلم براي رسيدن به پرده نمايش بارها زير تيغ سانسور رفت و باز همزمان اكران با مشكلاتي مواجه شد.

«نان، عشق و موتور 1000» ابوالحسن داوودي نيز از جمله فيلم‌هاي حاشيه‌دار اين دهه بود. فيلمي كه واكنش‌ها عليه آن مشابه واكنش‌هاي امسال عليه فيلم «گشت ارشاد» بود.«سنتوري» يكي ديگر از فيلم‌هايي بود كه قرباني حاشيه‌هاي پيرامونش شد. اين فيلم به دستور وزير وقت ارشاد توقيف و توسط معاونت سينمايي دولت فعلي رفع توقيف شد. اما اين فيلم اكران نشد تا سرانجام پس از كشمكش‌هاي فراوان در مرداد ماه ۱۳۸۹، پس از سكته قبلي و مرگ نابه‌هنگام تهيه‌كننده آن فرامرز فرازمند در سن ۵۵ سالگي، مجوز اكران ويديويي اين فيلم صادر شد.

 

«نقاب» پس از «سنتوري» از جنجالي‌ترين توليدات سينماي ايران در سال ۸۶ بود، فيلمي كه هرچند برخلاف فيلم مهرجويي توانست رنگ پرده را به خود ببيند اما بلافاصله با اعتراضاتي همراه شد.برخي ديگر از فيلم‌هاي اين دهه، با حاشيه‌هايي روبه‌رو شدند. «ازدواج به سبك ايراني» به‌خاطر بازي سعيد كنگراني مدت‌ها مورد نقد برخي جريان‌ها قرار گرفت. «خاك آشنا» مدت‌ها اكران نشد و سرانجام با تغييراتي روانه اكران شد.

 

«به رنگ ارغوان» كه ماجرايش را همه مي‌دانند، با راي دستگاه‌هاي امنيتي چندين سال توقيف بود و اكرانش در دوره معاونت جواد شمقدري، هيچ‌گاه حاشيه‌ساز نشد.مثل «تسويه حساب» و «آتشكار» كه چند سال ظاهرا منع نمايش داشتند اما زمان جواد شمقدري مجوز اكران محدود را دريافت كردند و اكران‌شان نيز اعتراض‌هايي به همراه داشت.

 

اما فيلم‌هايي چون «صد سال به اين سال‌ها» و «زادبوم» از جمله آثار اين دهه است كه پس از نمايش جشنواره‌اي هنوز نتوانسته‌اند به اكران عمومي درآيند. نكته جالب اين‌كه در اين سال‌ها، همان‌قدر كه براي رفع توقيف، تلاش صورت گرفته، فيلم‌هاي مختلفي هم دچار مشكل شده‌اند كه از آن جمله‌اند؛ «پاداش»، «خيابان‌هاي آرام»، «گزارش يك جشن»، «خانه پدري» و...

 

فيلم‌هاي حاشيه‌دار دهه 90

آخرين فيلم‌هاي حاشيه‌ساز، دو فيلم «گشت ارشاد» به كارگرداني سعيد سهيلي و «زندگي خصوصي» به كارگرداني حسين فرحبخش بودند كه مخالفت‌هاي انصار حزب‌الله و برخي اعتراضات خياباني و فشار به مسئولان وزارت ارشاد از سوي حوزه هنري و شهرداري در عدم اكران فيلم در سينماهاي تحت كنترل خود موجب شد تا مسئولان با تعويض زودهنگام اين فيلم‌ها موافقت كنند.

به همين دليل با وجود گذشت يك ماه از توقيف اين دو فيلم هنوز هم در رسانه‌هاي خبري گفته‌هايي از سينماگران و پخش‌كنندگان درباره واهمه از اكران فيلم‌هايشان و نگراني براي توليد فيلم منتشر مي‌شود. اين نگراني‌ها به‌گونه‌اي ادامه يافته كه در اين روزها شاهد كاهش مخاطبان سينما و شكست اكران برخي از فيلم‌ها هستيم.

در اين اوضاع و احوال، برخي تشكل‌ها رسما اعلام كرده‌اند كه 10 تا 15 فيلم را امسال نمايش نمي‌دهند يا جلوي نمايش‌شان مي‌ايستند. فيلم‌هايي كه خيلي از آنها را همه مي‌توانند پيش‌بيني كنند!

 

< قبلی		بعدی >