«ملت مـا »: دروس دو واحــدي تخــصصي «جامعه‌شناسي جنگ و نيروهاي انتظامي» و اختياري «آشنايي با مباني دفاع‌مقدس» چند سالي است كه در دانشگاه‌هاي‌ آزاد اسلامي و به تازگي در دانشگاه‌هاي دولتي، پيام‌نور و علمي -  كاربُردي تدريس مي‌شود. كتاب «جامعه‌شناسي جنگ» به‌قلم عليرضا شايان‌مهر، با تكيه بر 81 عنوان منبع در زمينه‌هاي جنگ و جامعه، جامعه‌شناسي نظامي و جنگ تحميلي عراق عليه ايران در 6 فصل تدوين و به دفتر ادبيات و هنر مقاومت حوزه هنري تقديم شده است.

 

|عسکر عباس نژاد |

گذري بر نخستين كتاب تاليفي در حوزه جامعه‌شناسي جنگ ايران و عراق

 

نويسنده در مقدمه كتاب خاطرنشان مي‌كند: «پس از بيست سال تدريس جامعه‌شناسي جنگ در سرزميني كه يك جنگ طولاني را در دوره معاصر پشت سر گذاشته است، سرزميني كه جنگ را با فراخوان نيروهاي داوطلب و نيروهاي وفادار ارتش كلاسيك سپري كرده است، سرزميني با شهيدان، جانبازان و ايثارگران بسيار و پيوسته در تب و تاب انقلاب، تاليف و تدوين و گردآوري كتابي را كه ترجمه نباشد و ويژگي‌هاي بومي را ثبت كند، در حد وظيفه‌اي سنگين، هميشه احساس مي‌كردم، گرچه مي‌دانستم كار دشواري است. در هر آغازي كاستي‌هاي بسياري هست كه متفكرين بعدي آنها را برطرف خواهند كرد. مهم نويد پرداختن به بحث‌هاي داخلي بود...»

 

شايان‌مهر در فصل اول به مفاهيم و تعاريف جامعه‌شناسي جنگ و پولوموژي/ جنگ‌شناسي پرداخته است. او در اين فصل از نظريات و گفته‌هاي جامعه‌شناسان و دانشمنداني چون كلاوزويتس، اگبرن، هگل، گاستون بوتول، مائو، ماركس و حضرت امام خميني (ره) و... استفاده كرده است. در صفحه 12 كتاب، در تعريف جنگ از نظر حضرت امام خميني (ره) مي‌نويسد:

 

«... امام خميني در كشف‌الاسرار مي‌گويد: در اسلام دو گونه جنگ است كه يكي را جهاد مي‌گويند و آن كشورگيري است با شرط‌هايي كه براي آن شده است و ديگري جنگ براي استقلال كشور و دفع اجانب از آن». در ادامه همين فصل به تعريف پولوموژي جنگ از ديدگاه‌هاي افرادي چون كوينسي رايت، فون بوگوسلافسكي و... انواع جنگ‌ها را از قبيل جنگ دهقاني آلمان، جنگ گلها، جنگ مرامي، جنگ اقتصادي، جنگ انقلابي، جنگ تمدن‌ها، جنگ رهايي‌بخش، جنگ غيرمتعارف و‌ متعارف، جنگ محدود،

 

جنگ مذهبي، جنگ‌هاي تاريخي، جنگ‌هاي دوره باستاني، جنگ‌‌هاي دوره رنسانس، جنگ‌هاي قرون وسطي، جنگ ابتدايي، جنگ اجتماعي، جنگ مطلق، جنگ مواضع، جنگ انصرافي، جنگ تصاوير، جنگ تمام عيار، جنگ عادلانه و غيرعادلانه، جنگ مردم و جنگ پيشاهنگ و... با استفاده از ديدگاه‌هاي جامعه‌شناسان تعريف مي‌كند. وي در ادامه به مباحث نظري درباره پايان جنگ، مباحث نظامي، ارتش و انواع ارتش، استراتژي‌هاي جنگ، انواع ترور و حقوق جنگ مي‌پردازد.

 

فصل دوم «بررسي نظريه‌هاي انديشمندان جامعه‌شناس» عنوان گرفته است. در اين فصل آرا  و نظريات جامعه‌شناساني همچون توماس هابز، مونتسكيو، آگوست كنت، اميل دوركيم، ويلفرد وپارتو، ماكس وبر، آرنولد توين بي‌را مورد نقد و بررسي قرار مي‌دهد. در ديدگاه اميل دوركيم مي‌گويد:«... بنياد نظم و ثبات اجتماعي در نقد علمي و هماهنگي اراده‌هاست و از طريق رقابت در منافع مرزي حاصل نمي‌شود.

 

به تعبير وي مشكلات اجتماعي از نظر اقتصادي قابل تحليل نيست، بلكه از طريق گذشتن از خودخواهي‌ها و احساسات مشترك، ميسر است... ». در ادامه همين بحث سوسياليسم را با دو ويژگي «مخالف خشونت» و «مخالف مبارزات طبقاتي» به چالش مي‌كشاند. شايان‌مهر در اين فصل ديدگاه‌ها و نظريات حضرت امام خميني (ره) و آيت‌الله مصباح‌يزدي درباره جنگ را بيان مي‌كند.

 

«كنش‌هاي گروهي در جنگ»، عنوان فصل سوم است. در اين فصل گروه‌هاي شركت‌كننده در جنگ به چهار گروه «داوطلبان شركت‌كننده در جنگ»، «افراد عضو ارتش‌هاي منظم (كادرهاي ثابت ارتش)»، «افرادي كه اجباراً به جنگ فراخوانده شده‌اند (مشمولين و نيروهاي ذخيره) » و «گروه‌هاي پشت جبهه» تقسيم شده‌اند. در صفحه 66، گروه‌ داوطلبان شركت‌كننده در جنگ را اين‌گونه توصيف مي‌كند: «... آنان بنا بر ميل و اراده خود در جنگ شركت مي‌كنند.

 

افراد داوطلب در حين جنگ اعم از جنگ‌هاي داخلي يا جنگ بين دو كشور، رفتار و كنش مبتني بر ايثار را از خود بروز مي‌دهند. آنها شجاعانه براي دست‌يابي به يك هدف مقدس نبرد مي‌كنند. گروه‌هاي داوطلب بيش از ساير گروه‌هاي شركت‌كننده در جنگ، دچار تلفات مي‌شوند و عمده خسارات جاني و مجروحين، متوجه اين گروه است. اين گروه پس از خاتمه‌ جنگ، در صورتي كه جان سالم به‌در ببرند و مجروح يا معلول هم نباشند، به كانون خانواده و جامعه خود بازگشته و فارغ از مشكلاتي كه تحمل كرده‌اند، با وجداني آسوده، عموماً زندگي آرام و بي‌دغدغه‌اي را پي‌مي‌گيرند».

 

وي در ادامه اين فصل، مباحث گروه‌هاي آسيب‌پذير در جنگ از لحاظ جنسي و سني، عوارض زيستي، عوارض رفتاري، مشكلات زنان در جنگ، احتمال وقوع جنگ در آينده، سياست‌هاي جهاني در قبال جنگ‌هاي آينده، برخورد تمدن، نقد نظريه برخورد تمدن‌ها توسط تافلر، جنگ و جنگ‌افزارهاي بيست تا سي سال آينده و... را به چالش مي‌كشد. نويسنده در صفحه 67، با طرح اين سوال «كدام گروه‌هاي سني و جنسي در جنگ آسيب‌پذيرترند؟»

 

به مشكلات و مصائب زنان در جنگ‌ها مي‌پردازد: «... در نخستين و ابتدايي‌ترين جنگ‌ها، زن‌ها به عنوان اموال مردان در نظر گرفته مي‌شدند. فتح و استفاده از اموال دشمن، از جمله زنان به عنوان هدف مشروع جنگ بود. به‌طور مثال در يونان باستان، زنان اسيرشده دشمن به عنوان غنيمت جنگي مشروع، همسر دايم، همسر موقت يا جهت بيگاري و نشانه پيروزي به اردوگاه جنگي در نظر گرفته مي‌شد... ». همچنين عقيده دارد كه جنگ علاوه بر زنان بر روي كودكان نيز تاثير مستقيم و غيرمستقيم دارد.

 

شايان‌مهر در فصل چهارم با عنوان «علل موثر در وقوع و آثار جنگ» به بررسي علت‌هاي سياسي و اقتصادي، آثار عمومي، آثار مثبت و منفي جنگ، آثار اجتماعي -  فرهنگي -  اقتصادي، جمعيتي، بهداشت، تاثير جنگ بر دستگاه قضايي و انتظامي كشور و بر افزايش سطح بزهكاري، بر نوع جرايم و اشخاص بزهكار مي‌پردازد.

 

فصل پنجم به مقوله «جنگ، هنر و ادبيات» اختصاص پيدا كرده و با موضوعات: نامه‌ها و اسناد نوشتاري جنگ، نامه‌هاي مرتبط با جنگ، چشم‌انداز نامه‌ها، تقسيم‌بندي بر حسب صاحب‌ نامه، بررسي نامه‌ها از حيث محتوايي، موضوعات و مفاهيم نامه‌ها، ادبيات نامه‌هاي جنگ، بررسي نامه‌ها از جهت شكلي، نگاه آماري به نامه‌هاي جنگ، چسب و تمبر نامه‌ها، صندوق پستي و نشاني نامه‌ها، چگونگي توزيع نامه‌ها در مناطق جنگي، محتواي نامه‌هاي رزمندگان و اسراي ايراني،

 

چگونگي كنترل نامه‌ها در جبهه‌ها و مناطق جنگي و اردوگاه‌هاي اسراي ايراني در عراق؛ شعر جنگ و دفاع مقدس، تفاوت‌هاي شعر جنگ با شعر دفاع مقدس، عينيت و فقر عينيت در شعر، شعر پايداري و تعريف شعر پايداري، نگاهي تطبيقي به شعر پايداري ايران و جهان، شاعران منتقد و مخالف جنگ؛ موسيقي جنگ و نوحه، ساخت سمفوني‌ها و آثار مرتبط با جنگ، بزرگان موسيقي و ساخت قطعاتي براي دفاع مقدس، نقش رسانه ملي در پخش موسيقي‌هاي دفاع مقدس؛ مفهوم‌شناسي و گونه‌شناسي و تحليل جامعه‌شناسي ادبيات جنگ، نوشته شده است.

 

آخرين فصل كتاب با عنوان «جنگ به روايت آمار» با موضوع ساختار اقتصادي ايران در زمان جنگ تحميلي است؛ وي در اين فصل علل و مشكلات ساختاري اقتصاد ايران را در آوارگي و جنگ‌زدگي نيروهاي توليد و فعال جامعه، پايين آمدن سطح توليدات دامي و زراعي به دليل كوچ‌رويي گروهي از مردم جنوب به شهرها و استان‌هاي ديگر كشور در زمان جنگ؛ ورشكستگي بسياري از صنايع توليدي به دليل مشكلات مالي و بيكاري قشر عظيمي از مردم و... مي‌داند.

 

تاثير جنگ ايران و عراق بر ساختار جمعيتي و تعديل جمعيت كشور، آمار جانبازان كشورمان بر حسب جنس و سن و به تفكيك استان‌ها؛ خسارات جنگ و آمارهاي مربوط به شهدا و جانبازان مونث بر حسب وضع تاهل، نحوه شهادت، وضع تحصيلات؛ و...، پرداختن به نقش و حضور زنان در جنگ به دسته‌بندي در سه گروه: 1- زناني كه مستقيماً در جنگ شركت داشتند؛ 2- زناني كه فعالانه پشتيبان جبهه‌ها بودند؛ 3- زناني كه با پي‌آمدهاي جنگ درگير شدند؛ از ديگر مطالب نوشته شده در اين فصل است.

 

پايان‌بخش كتاب نيز آمارهايي از فعاليت‌ و نقش جهاد سازندگي در هشت سال جنگ تحميلي، تلفات جنگ‌هاي جهاني اول و دوم و تصاويري از خرابي‌ها و تاثير جنگ بر روي زندگي انسان‌ها است.  كتاب «جامعه‌شناسي جنگ»، در قطع وزيري و 210 صفحه، با شمارگان 1000 نسخه و بهاي 65 هزار ريال توسط انتشارات جامعه‌شناسان به كتابفروشي‌ها آمده است.

 

اميد است با ورود انديشمندان و جامعه‌شناسان كشورمان به اين عرصه و با نگرش علمي و آكادميك به مباحث جنگ و دفاع مقدس لايه‌هاي پنهان اجتماعي و پرسش‌هاي مربوط به چيستي و چرايي و چگونگي شناخت جنگ را به چالش بكشانند.

 

< قبلی		بعدی >