| سيد داوود آقايي*|درباره تعيين رژيم حقوقي درياي‌خزر بايد گفت كه با وجود نشست‌هايي كه تاكنون چه در سطح روساي جمهور كشورهاي پنج‌گانه و چه در سطح وزراي خارجه كشورهاي ساحلي و همچنين در سطح كارشناسان كشورهاي حوزه درياي‌خزر، برگزار شده است و نتايج مثبت و موثري نيز داشته است، اما هنوز راه طولاني تا دستيابي به توافق نهايي بين كشورها براي دستيابي به يك رژيم حقوقي مناسب وجود دارد.

 

 

به‌دليل اين‌كه بين كشورهاي حوزه درياي‌خزر اختلاف ديدگاه‌هاي عميقي بر سر تعيين رژيم حقوقي اين دريا وجود دارد، اين كشورها تاكنون نتوانسته‌اند كه به توافق عميقي برسند.درباره موضع ايران در قبال نوع رژيم حقوقي درياي‌خزر نيز بايد گفت كه جمهوري اسلامي ايران از ابتدا بر مسئله مشاع تاكيد داشت.

 

نظريه جمهوري اسلامي ايران بر طبق قراردادهاي 1921 و 1940بود كه بين ايران و شوروي به امضا رسده بود. روسيه نيز از ابتدا و تا سال 1998 با موضع ايران همنوا و همسو بود، ولي از سال 1998 به بعد روس‌ها تغيير نظر دادند و همگام با كشورهاي قزاقستان و جمهوري آذربايجان شدند كه بر نظريه تقسيم درياي‌خزر بر مبناي بستر و زيربستر تاكيد داشتند.

 

مطابق اين نظر روس‌ها هرچند درباره تقسيم درياي‌خزر بر تقسيم بر اساس بستر و زيربستر دريا توجه دارند، اما، در مسئله سطح دريا هنوز هم، هم نظر با ايران بوده و بر مشاع بودن درياي‌خزر تاكيد مي‌كنند. در واقع مي‌توان گفت كه روس‌ها رژيم حقوقي دوگانه‌اي را براي اين دريا در نظر مي‌گيرند. درباره اين مسئله كه چنان چه قرار باشد تقسيمي در اين دريا صورت گيرد چند درصد از اين دريا سهم ايران مي‌شود نيز بايد گفت كه در صورتي كه تقسيم‌بندي بر مبناي سطح دريا باشد، بايد سهم ايران حدود 20 درصد باشد.

 

اما بر اساس آنچه كه مورد قبول كشورهاي جمهوري آذربايجان و قزاقستان است، سهم ايران بين 11 تا 13 درصد خواهد بود. در اين ميان شاهد اختلاف ديدگاه‌هاي عميقي بين كشورهاي عضو هستيم. نكته قابل ذكر در اين‌جا اين است كه قدرت‌هاي خارجي و فرامنطقه‌اي يكي از متغيرهايي بوده است كه باعث شده تا كشورهاي ساحلي به توافق نرسند.

 

در اين زمينه كشور جمهوري آذربايجان از سري كشورهايي است كه متكي به ايالات متحده امريكا و اروپا است و به پشت‌گرمي آنها است كه در مسائل درياي‌خزر از موضع قدرت حرف مي‌زند.اين‌كه سران ايالات متحده امريكا و اروپا تا چه ميزان جمهوري آذربايجان را تشويق مي‌كنند مخفي و پوشيده باقي مانده است.

 

ولي اين واقعيت همواره وجود داشته است كه جمهوري آذربايجان با اتكا به قدرت‌هاي غربي است كه بر مواضع خود اصرار دارد. درباره انعطاف‌پذيري ايران در مقابل روس‌ها در مسئله تقسيم‌بندي درياي‌خزر نيز بايد گفت كه در اين وانفسايي كه مجموعه كشورهاي غربي وضع تقابلي را وجه همت خود قرار داده‌اند

 

و جمهوري اسلامي ايران را به انحای مختلف تحت‌فشار قرار داده‌اند و در اين منطقه نيز در مسئله خطوط لوله انرژي سياست همه‌چيز بدون ايران را پيگيري كرده‌اند، جمهوري اسلامي ايران نيز بي‌ميل نيست كه براي دفع فشارها روسيه را در كنار خودش داشته باشد و در حوزه درياي خزر سعي كند كه با روسيه همگام و همراه باشد. اما اين مسئله به اين معنا نخواهد بود كه ايران از منافع ملي خود كوتاه خواهد آمد.

 

* استاد علوم سياسي دانشگاه تهران

< قبلی		بعدی >