| سعيد معيدفر* |چند دهه پيش در كتاب‌هاي دوره ابتدايي قصه‌اي بود به‌نام دوستي خاله خرسه. داستان از اين قرار بود كه فردي با يك خرس طرح دوستي ريخته بود و اين دوستي براي او منافعي در بر داشت از جمله اين‌كه او را در برابر خطرات محافظت مي‌كرد. تا اين‌كه روزي به‌هنگام خواب بعدازظهري و زماني كه مگسي روي صورت مرد نشسته بود، خرس براي كم كردن شرّ مگس از سر دوستش، سنگ بزرگي برداشت و بر صورت مرد كوفت به اين گمان كه امنيت مرد را فراهم كند اما ندانسته زندگي او را گرفت. اين قصه حكايت دوست ناداني را گزارش مي‌كرد كه از دشمن دانا خطرناك‌تر است.

 

دو قرن پيش، جامعه اروپايي كه در معرض تحولات شگرف صنعتي قرار داشت و دستخوش ‌بي‌نظمي‌هاي گسترده اجتماعي شده و ساختارهاي اجتماع سنتي بهم‌ريخته بود، موضوع تفكر جامعه‌شناسان بزرگ آن ديار قرار گرفت و آنان با تدبير، تحولات جامعه خود را زيرنظر گرفتند و توانستند براي برون‌رفت يا كاهش بحران‌هاي فرهنگي اجتماعي جامعه خويش دست به نظريه‌پردازي زده و راهكار ارايه كنند. در آغاز قرن بيستم نيز مجددا مشكلات اجتماعي در جوامعي مانند امريكا سر بر آورد و نظم و امنيت آن جامعه را در تهديد قرار داد كه با همكاري نهادهاي علمي و دانشگاهي و جامعه‌شناسان خبره اوضاع تحت كنترل در آمد.

 

در واقع، عقلاي قوم و سياستمداران براي استقرار مجدد نظم و امنيت به كمك هم آمدند. امروز با وجود پيچيدگي‌هاي عظيمي كه در اثر صنعت، در ساختار اجتماعي به وجود آمده است و رهايي فرد از بسياري از قيود گذشته و نيز با وجود مشكلاتي كه هنوز وجود دارد اما هنوز جوامع توسعه‌يافته از نظم و امنيتي نسبي برخوردارند.

رهاورد تأملات جامعه‌شناسان براي استقرار نظم و امنيت در جامعه جديد بدين قرار است. دوركيم نظم و امنيت جامعه را از طريق تحكيم اخلاق در روابط اجتماعي ممكن دانسته است و ماكس‌وبر آن را در صلابت ايستارها و ارزش‌هاي اجتماعي. كاركردگرايان گفته‌اند كه اگر در جامعه‌اي، نظام قشربندي كه موجب تقسيم‌كار مبتني بر صلاحيت‌هاي فردي مي‌شود و اگر مذهب كه نقش مهمي در حفظ يكپارچگي نظام اجتماعي دارد، اعتبار خود را در جامعه از دست بدهد، نظم و امنيت آن جامعه تهديد مي‌شود.

پارسونز نيز اركان نظام اجتماعي در يك جامعه را پول، قدرت، نفوذ و اعتماد اجتماعي مي‌داند و در تحليل نهايي نيز بر نفوذ و به‌ويژه اعتماد و اطمينان اجتماعي تاكيد مي‌كند. با اين توضيح كه اگر در يك جامعه اعتماد اجتماعي مخدوش شود، بتدريج پول و قدرت نيز بي‌اعتبار خواهد شد و دير يا زود جامعه‌اي كه بر پول و زور صرف متكي است نظم و امنيت خود را از دست خواهد داد.

با اين وصف، اگر، در يك جامعه‌اي، اخلاق، ارزش‌هاي اجتماعي، نظام سلسله مراتب مبتني بر صلاحيت و شايستگي، مذهب و اعتماد اجتماعي سست شود، در حالي كه مشكلات ريشه‌اي معيشتي مانند بيكاري و تورم نيز وجود داشته باشد، آژيرهاي خطر براي نظم و امنيت آن جامعه به صدا درخواهد آمد.

حال اگر در چنين شرايطي، جمعي عالم و دلسوز براي نجات آن جامعه گردهم آيند و براي كاهش تهديدها و آسيب‌ها و مسائل اجتماعي به رايزني بپردازند، آيا نظم و امنيت آن جامعه زير سوال رفته است؟ يا اين كار واكنشي علمي، عاقلانه و مسئولانه براي حل مسئله است؟

*عضو هيئت علمي گروه جامعه‌شناسي دانشگاه تهران

 

< قبلی		بعدی >