| ترجمه و تلخيص: محمدرضا عبدالهي فرد|ظهور بهار عربي و وقوع انقلاب‌هاي پي در پي در عرض يكسال اخير در كشورهاي عربي هم به لحاظ ابعاد گستردگي و هم تاثير‌گذاري در قرن 21 حائز اهميت مي‌باشند، با اين وجود هيچ تضميني وجود ندارد كه اين انقلاب‌ها بر اهداف خود باقي بمانند. حكومت روسيه همچون ديگر حكومت‌ها در جهان غرب و خاورميانه در مواجهه با خيزش‌هاي عربي 2011 شگفت زده شد. پيامد اعتراضات گسترده و كارزاري كه مردم تونس، مصر و ليبي به راه انداختند سقوط ديكتاتوري‌هاي اقتدارگرا در اين كشورها بود و صد البته كه سران كشورهاي ديگري هم با مقاومت در مقابل مطالبات ملت شان، خود را در مسير سقوط قرار داده‌اند.

 

پاسخ روسيه به اين حوادث مشابه دولت‌هاي غربي است: مبهم، گيج‌كننده و متناقض. واكنش دنيا و ابرقدرت‌هاي ديروز و امروز به اين پديده نيز قابل تامل است. در اين نوشتار موضع روسيه را درمقابل بهار عربي بررسي مي‌كنيم.سياست‌ها و منافع راهبردي روسيه در تعارض شديدي با غرب قرار دارد. در نتيجه بهار عربي به عنوان پديده‌اي كه در عين حال حافظ و تهديد‌كننده منافع روسيه است، مي‌تواند در روابط اين كشور با جهان غرب نقش تعيين‌كننده و تاثير‌گذاري داشته باشد.

 

البته بدون شك تمامي اين تناقض‌ها در رفتار سياسي دولت روسيه و منافع منطقه‌اي اين كشور ريشه دارد از اين رو مادامي كه منافع روسيه با غرب همسو و منطبق باشد، سياستي مشابه با آنها اتخاذ مي‌كند اما در برخي موارد، مانند سوريه كه هم‌اكنون شاهد آن هستيم سياست‌ها و منافع راهبردي روسيه در تعارض شديدي با غرب قرار دارد. در نتيجه بهار عربي به عنوان پديده‌اي مي‌تواند در روابط اين كشور با جهان غرب نقش تعيين‌كننده و تاثير‌گذاري داشته باشد.

 

بيش از يكسال است كه موج مخالفت‌ها با بشار اسد، دولت سوريه را تا مرز سقوط پيش برده و اين حكومت تلاش مي‌كند از شيوه‌هاي مختلف از جمله مشت آهنين براي عقب‌نشيني مخالفان استفاده كند در اين شرايط مسكو و غرب درباره مديريت بحران و برخورد با مخالفان سوري اختلاف نظردارند:

 

در جهان غرب موج فزاينده مخالفت‌ها با دمشق و فراخوان آنها براي اعمال تحريم‌هاي بيش‌تر رو به افزايش است با اين حال مسكو همچنان بشار اسد را به عنوان متحد خود به رسميت مي‌شناسد در اواخر ماه مه‌2011 ديميتري مدودف، رئيس‌جمهور روسيه اعلام كرد كه روسيه نمي‌تواند از وضع تحريم‌هاي سختگيرانه‌تر عليه سوريه در شوراي امنيت حمايت كند در اوايل ماه ژوئن نيز سرگي لاوروف وزير خارجه روسيه نگراني شديد خود را از عملكرد جرياني كه درصدد تغيير رژيم در سوريه برآمده اعلام داشت و خاطرنشان كرد كه مسكو از مداخله نظامي شوراي امنيت در سوريه جلوگيري خواهد كرد و اجازه نخواهد داد كه سوريه به سرنوشت ليبي دچار شود.

 

تضارب آراي روسيه و چين با ساير اعضاي شوراي امنيت، سبب شد تا طرح‌هاي پيشنهادي غرب و اتحاديه عرب درباره مقابله با دولت بشار اسد وتو شود. از سوي ديگر مسكو درباره «مداخلات خارجي در بحران سوريه» و طرح مخالفان دولت درباره فراخوان انتقال آرام قدرت از بشار اسد به معاون رياست‌جمهوري – همان‌گونه كه در يمن اتفاق افتاد- به‌شدت ابراز نگراني كرد. البته چين در عرصه سياست‌هاي بين‌المللي بسيار هدفمند و تاكتيكي عمل مي‌كند و مواضع خود را هوشمندانه و در راستاي تامين منافع ملي و منطقه‌اي خود اتخاذ مي‌كند.

 

بر اساس گزارش مر كز خبري بون سون چين، زماني كه چين تصويب قطعنامه شوراي امنيت عليه سوريه را عاملي تهديد‌كننده براي منافع ملي خود مي‌بيند، با آن مخالفت مي‌كند. وتوي چين، روسيه را نيز از انزواي بين‌المللي نجات مي‌دهد. به‌راستي چرا روسيه خود را متعهد به حمايت از دولت بشار اسد مي‌داند؟

 

به عقيده بسياري از صاحبنظران، از جمله يكي از تحليلگران روسي، روسيه از سرنوشت دور از انتظار حكومت ديكتاتوري ليبي و آنچه كه در سال 2011 در اين كشور به وقوع پيوست احساس عذاب وجدان مي‌كند. در آن زمان روسيه و چين از تصويب قطعنامه شوراي امنيت سازمان ملل درباره فراخوان براي منطقه پرواز ممنوع بر فراز آسمان ليبي خودداري كردند اما با حمايت مستقيم امريكا و ناتو از مخالفان ليبيايي، حكومت قذافي سرنگون و دولت جديدي بر اين كشور حاكم شد.

 

مسكو از آن مي‌ترسد كه در صورت موافقت با قطعنامه عليه سوريه، مشابه همان اقدامات ناتو در ليبي به وقوع بپيوندد و با تكرار سرنوشت قذافي براي بشار اسد، نزديكترين متحد خود در منطقه، دسترسي به دريا، روابط نظامي پايدار و نزديك، سرمايه‌گذاري در صنعت نفت و تجارت در ديگر بخش‌هاي اقتصادي سوريه را از دست بدهد. با اين تفاسير زماني كه دبيركل شوراي ملي مخالفان سوريه در ديداري با روس‌ها اطمينان داد كه در صورت تغيير حكومت ارتباط روسيه و سوريه همچنان گرم و مستحكم خواهد ماند، طبعاً مي‌بايستي روسيه تاحدي نسبت به درگيري‌هاي داخلي اين كشور بي‌طرف مي‌ماند، اما مسكو چنين عمل نكرد.

 

به‌راستي چرا روسيه تا اين حد از اسد و دولتش حمايت مي‌كند. در اين خصوص سه فرضيه قابل بحث است: ا- مسكو باور دارد كه واشنگتن و دول اروپايي درك درستي از بحران سوريه و آنچه كه امروز در اين كشور در جريان است ندارند بعلاوه سقوط حكومت بشار اسد به دست يك جريان دمكراتيك كه به باورها و الگوهاي غربي پايبند است،

 

ممكن است كه به روي كارآمدن يك حكومت سني سلفي تندرو بينجامد كه نه تنها عليه غربي‌ها كه حتي عليه روسيه هم دست به اقدامات افراط گرايانه بزند. با مداخله نظامي به رهبري امريكا در سه كشور افغانستان، عراق و ليبي روسيه متحدان خود را از دست داد و امروز مسكو از آن مي‌ترسد كه مداخله امريكا در سوريه نيز همان نتيجه را در بر داشته باشد و بر منافع روسيه تاثر منفي و دراز مدت بگذارد.

 

2- مسكو نمي‌تواند اجازه دهد كه دولت اوباما يا حتي جمهوريخواهاني كه در پي تصاحب قدرت در انتخابات پيش روي امريكا هستند -در شرايطي كه افكار عمومي و محافل داخلي امريكا به‌شدت مخالف جنگ هستند- سوريه را سوژه قرار داده و با تغيير رژيم در اين كشور منافع خود را در يك پايگاه استراتژيكي جديد در منطقه دنبال كنند.

 

بعلاوه كه اين اقدام مي‌تواند تاثيرات بالقوه منفي بر روابط با اسرائيل بگذارد. اگر واشنگتن در براندازي و سرنگوني حكومت اسد جدي است بدون تصويب شوراي امينت سازمان ملل، با ايجاد ائتلاف يا تحميل تحريم‌هاي بيش‌تر به سوريه اين كار را انجام خواهد داد. با وجود تلاش امريكا براي وضع تحريم‌هاي بيش‌تر عليه سوريه در شوراي امنيت سازمان ملل، روسيه با عملكرد و موضع‌گيري‌هاي قاطعانه خود در پي آن است كه به دولت اوباما نشان دهد كه از تصويب اين تحريم‌ها حمايت نخواهد كرد يا در صورت اجبار، به اقدامات كم اثرتر و كم هزينه‌تري براي روسيه رضايت خواهد داد.

 

3 – مسكو به درستي دريافته است كه دو كشور عربي منطقه يعني عربستان وقطر با جديت از مخالفان سوري حمايت مي‌كنند و در پي سرنگوني رژيم اسد هستند. از اين رو مي‌توان گفت كه رويدادهاي سوريه بر ترديدها و هراس‌هاي روسيه از عربستان سعودي مي‌افزايد. مسكو پيش از اين نيز شاهد تلاش اسلام‌گرايان سني تندرو براي گسترش حوزه نفوذ خود در جمهوري‌هاي استقلال يافته آسياي مركزي و به‌ويژه چچن در شمال قفقاز بوده است

 

به نظر مي‌رسد كه پس از ظهور بهار عربي عربستان سعودي با اقداماتي نظير حمايت از جريان سلفي‌ها در مصر و ليبي، مقابله با شيعيان در بحرين، جايگزيني حكومت علوي حامي ايران با يك حكومت سني حامي عربستان، تلاش تازه‌اي را براي كسب منافع ژئوپليتيك در منطقه آغاز كرده است.

 

با اين همه آيا روسيه و اتحاديه عرب به توافقات خود بر سر مسئله سوريه پايبند هستند؟ اين سوالي است كه يلنا ساپوليتا، تحليلگر مسائل سياسي روسيه مطرح مي‌كند و پاسخ به پرسش او كار چندان دشواري نخواهد بود در حالي كه چند روز پس از اين مذاكرات، قطر براي مداخله نظامي جامعه بين‌الملل در سوريه تلاش مي‌كند و مسكو هم اعلام كرده كه به فروش تسليحات نظامي به دمشق ادامه خواهد داد،: بدون شك از اين اقدامات مي‌توان نتيجه گرفت كه توافقات اتحاديه عرب و روسيه چندان جدي نيست.

 

نتيجه‌گيري:

حمايت‌هاي روسيه از دولت بشار اسد تنها به دليل دغدغه‌هاي اقتصادي و تامين منافع مالي در پيمان‌هاي تسليحاتي و سرمايه‌گذاري‌هاي نفتي يا حتي دسترسي به دريا نيست بلكه نگراني اصلي اين كشور آن است كه سقوط اسد مي‌تواند سوريه را از يك متحد روسي به يك متحد امريكايي تبديل كند و در نتيجه با قدرت يافتن جنبش‌هاي بنيادگرايي كه مستقيماً از سوي عربستان سعودي حمايت مالي و تسليحاتي مي‌شوند، در اين پايگاه امريكايي مشكلات عديده‌اي را در سطح منطقه‌اي براي روسيه و ديگر كشورها ايجاد كند.

 

البته امريكا و جهان غرب هم اين نگراني را دارند كه ظهور و استقرار رژيم‌هاي اسلام‌گراي تندرو و غير دمكراتيك در كشورهاي تن داده بر انقلاب پس از بهار عربي مشكلاتي را براي آنها ايجاد كند. زيرا بدون شك زماني كه يك قيام در مرحله نهايي، به پيروزي مي‌رسد، قدرت‌هاي بيروني هم ناچار به پذيرش آن خواهند بود. بر اين اساس امريكا، اروپا و بالطبع روسيه نيز با سقوط دولت‌هاي عربي حامي خود، ناگزيرند كه به يك گزينه واقع گرايانه روي آورند آن هم در تلاش براي ايجاد روابطي دوستانه با گروه‌هايي كه به قدرت مي‌رسند خلاصه خواهد شد.

 

بنابراين اگر چه مسكو با قطعنامه‌هاي شوراي امنيت سازمان ملل بر عليه حكومت سوريه مخالفت مي‌كند، اما به هر دليلي اگر احساس كند راه‌حلي براي بقاي حكومت اسد وجود ندارد، به سرعت تغيير موضع خواهد داد و براي برقراري روابط دوستانه با دولت جديد تلاش خواهد كرد. البته امريكا، اروپا و روسيه از تغيير حكومت و ساختار سياسي كشورهاي عربي همچون تونس، مصر، ليبي يا هر كجاي ديگر در جهان عرب استقبال مي‌كنند و از آنجايي كه همواره با ارايه راهبردهايي بر ضرورت برقراري آزادي و دموكراسي در خاورميانه تاكيد كرده‌اند، اكنون مجبور هستند با حكومت‌هاي جديد كشورهاي عربي، متشكل از دولت هاو احزاب سياسي كه شناخت دقيقي هم از آنها ندارند و پيشتر گاهي حتي بعضي را تهديد تلقي مي‌كرده‌اند، كنار بيايند.

* كارشناس ارشد روبط بين‌الملل

www. mei. edu منبع

< قبلی		بعدی >