آنچه در اين نمايشگاه در نخستين نگاه برداشت مي‌شود حس جذاب و حاكمي بر فضاي عرفاني عاشورايي كربلا است. همه آثار از وحدت بياني معنوي برخوردارند كه از شور محرم و عاشوراي حسيني با سمبل‌هاي به كار گرفته نشات گرفته است كه شايستگيارزش‌هاي معنوي اين حماسه مذهبي را نمايان ساخته است. چيدمان آثار همچون طواف گرداگرد كعبه را تداعي مي‌نمايد و تابلوهايي كه هر يك با اجرايي مستقل داراي موضوع عاطفي و شوريدگي عاشورايي مشتركي هستند كه شهادت را حضور مي‌بخشند.

 

 

نگرشي تحليلي به نمايشگاه آثار نقاشي سوگ نگاره‌ها در موزه هنرهاي معاصر تهران

 

| سهيلا افشار |

 

رنگ‌مايه‌هاي سبز و قرمز بر همه رنگ‌ها احاطه دارند، در عين حال كه پوشش‌هاي رنگي ديگر نيز موضوع‌هاي تابلوها را زينت بخشيده‌اند، احساس مي‌شود كه اين رنگ‌ مايه‌ها  مانند فيلتري براي سبزها و قرمزها هستند كه بياني حماسي و پرشور را به ظهور برسانند نورها حرف مي‌زنند، سايه‌ها نداهاي نور را در طنين خويش روي سطوح تابلوها پشتيباني مي‌كنند.

 

رنگ‌ها حركت مي‌كنند، احساس مي‌شود كه انگار از تابلوها جدا شده‌اند و حماسه زنده و پرشور عاشورايي را به ذهن انتقال مي‌دهند. انگار رنگ‌ها با ذهن بيننده ارتباطي عميق برقرار مي‌كنند و به او مي‌گويند: اين‌جا عاشورا است. بويي احساس مي‌شود كه عرفاني و بهشتي است. بويي از رنگ‌هاي جاندار كه مشام را نوازش مي‌دهد. چشم‌، رنگ‌ها را مي‌بيند و احساس بويايي از نقش رنگ‌هايي كه در آثار پديدار شده است به آن جسم و روح مي‌بخشند.

ذهن بيننده حضور معنوي شهداي عاشوراي حسيني را در همه تابلوها دريافت مي‌كند. زيرا هنرمنداني كه اين آثار را خلق كرده‌اند با ايمان و اعتقادي عميق عاشورا را تجسم بخشيده‌اند. بيننده هنگام ديدار آثار، فضاي مقدس تابلوها را كه متفاوت از همه نمايشگاه‌هاي ديگر است احساس مي‌كند.

 

هياهوها و تنش و غوغاي شوريدگي و جنگ و شهادت كه از زمينه متن تابلوها برمي‌خيزد برگوش جان مي‌نشيند. خروشي كه از اعماق آسمان‌ها، دشت‌ها، كويرها و بيابان‌ها برمي‌خيزد و سپاهياني كه به شهادت مي‌رسند. آن را در صحنه نقاشي تجسم مي‌بخشند. اين احساس بر همه آثار حاكم است.

 

احساسي كه سخن رنگ و بوم و نقش‌هايي است كه جان مي‌يابند، حركت مي‌كنند و از تابلوها بيرون مي‌آيند و بيننده را در سلطه خويش قرار مي‌دهند. نگرش ذهني در چگونگي شيوه‌هاي اجراي آثار ارايه شده را مي‌توان از ديدگاه نكات تكنيكي و انتخاب موضوع و تركيب‌بندي اين‌ گونه اشاره كرد:

 

با وجود اين‌كه بعضي از آثار داراي ايرادها و ضعف‌هايي از نظر شناخت و تناسب‌ها است ولي به‌خاطر قدرت حس عاطفي و معنوي اعتقادي مستقر در موضوع‌هاي تجسم يافته كه گويش حماسي واقعه عاشورا را در بردارد، در ذهن بيننده احساس نمي‌شود. در واقع موضوع معنوي به ساختارپردازي و شدت و ضعف تكنيك اجرايي غالب شده است و از نظر بيننده قابل قبول مي‌شود.

 

زيرا هدف نشان دادن عرصه پايداري، ايمان، شور و عشق مطلق به خداوند و سمبل عدالت و شهامت و انسانيت و پذيرش شهادت در ميدان‌هاي نبرد در اين واقعه حماسي است. فضاي معنوي بر آثار حاكم شده است. در عين حال بعضي از آثار از انتخاب موضوع و تركيب‌بندي و شيوه اجرايي پيشرفته و ارزشمند مدرنیته نيز برخوردار شده است.

 

در بخش نگارگري مي‌توان به آثاري اشاره كرد كه در نهايت ظرافت و دقت در مهارت اجرايي هستند كه در اين آثار خشم و خروش با غم و رنج و التهاب طبيعت و كاينات كه به‌خاطر رخداد چنين واقعه‌اي خيزش پرشور سوگوارانه‌اي را تجسم مي‌نمايد انگار كه آسمان‌ها و زمين و حتي باد نيز در شيون و مرثيه‌گويي آن حماسه جاودانه حضور يافته و به حركت درآمده‌اند.

 

به‌طور مثال مي‌توان تابلوهاي «علي تجويدي» را نام برد كه با طراحي شيوا پيكر و چهره قهرمانان عاشوراي حسيني و ميدان‌هاي نبرد كربلا را تجسمي عرفاني و معنوي بخشيده است. حضور عرفاني شهداي عاشورا در اين آثار نويد مي‌دهد كه درست است ما در اين جهان نيستيم ولي هميشه در كنار شما هستيم .

 

نويد ايمان و اعتقاد

در آثار نگارگري كه از شيوه اجرايي دقيق مطابق با موضوع‌هاي حماسي برخوردار شده است كه تجسم صحنه‌هاي لحظه به لحظه روايتي حماسي را همراه با عشق و شور و غم بازگو مي‌نمايد انسجام و هماهنگي رنگ‌هاي خاموش به كار گرفته كاملا سماعي بودن حماسه عاشورا به ذهن بيننده القا مي‌نمايد. در آثار مدرن ارايه شده آن چيزي كه بيش‌تر حرف اصلي را مي‌زند رنگ مايه‌ها هستند.

حبيب الله صادقي در بخش كانسپت چوال آرت چيدمان كلاهخودها در پردازش نور قرمز موضوع عاشورا را با تاثيري فعال و به كارگيري سمبل‌هاي آشنا به خوبي بيان كرده است.  در بعضي از تابلوها همچون اثر حبيب‌الله صادقي مي‌توان سوررئاليسم انتزاعي را در تجسم سمبليك حس پرواز و رهايي و چشم پوشيدن از اين جهان مادي حس كرد.

تلاش هنرمند براي تجسم فضايي است كه در آن انسان به سوي خداوند بازگشت مي‌كند كه براي تاثير عميق‌تر، بيش‌تر از رنگ مايه‌هاي سفيد و آبي و مكمل‌هاي درخشان براي شفافيت فضاي دربرگيرنده از القاي حس عرفاني و عروج روان بشري در طراحي اندام و چهره استفاده شده است.

صرف نظر از نمايش تابلوهاي نقاشي، عامل اصلي‌تري براي ايجاد فضايي سرشار از شوريدگي، عشق به حقيقت و عدالت و شهادت بر اين نمايشگاه مستولي است و آن ايمان و اعتقاد عميق و صادقانه هنرمنداني است كه اين آثار را خلق كرده‌اند. به گونه‌اي كه تاثير آن موجب مي‌شود، بينندگان در مقابل آثار همانند حضور در جايگاهي مقدس به دعا بپردازند و اشك بريزند.

 

در آثار  پرويز كلانتري در بخش بررسي شيوه‌هاي اجرايي و تكنيك‌هاي ساختاري آثار ارايه شده در نمايشگاه سوگ‌نگاره‌ها مي‌توان به آثاري كه با تكنيك تركيب مواد مانند: كاهگل، خاك سفالي و رنگ مايه‌هاي خالص و تركيبي و بياني از هنرهاي سنتي و دستي شهرهاي تاريخي ايران در بردارد اشاره كرد كه با استفاده از عبارات و نقش‌هاي تزئيني اسليمي گويشي از بافت معماري قديمي را نشان مي‌دهد. .

 

در اثر صادق تبريزي تابلوي ديگر از نقش مايه‌ها و طراحي‌ها و عبارات دعايي و فرم‌هايي در تصويرپردازي حماسه‌ها يا روايات مذهبي به شيوه نگارگري استفاده شده است كه پشتوانه آن سياه مشق‌هاي نستعليق است كه همچون كتاب شعر تركيبي بين طراحي فرم و خط‌نگاره با استفاده از رنگ مايه‌هاي ساده و خلاصه بيان مفهومي عاشورا را به ذهن بيننده انتقال مي‌دهد.

 

اثر رضا بانگيز با حكاكي چاپ نيز از ديگر تكنيك‌هاي اجرايي اين نمايشگاه است، كه با تركيب‌بندي هماهنگ با موضوع و طراحي طنزگونه واقعيت‌هاي سوگواري با استفاده از رنگ مايه‌هاي سياه و سفيد ارايه شده است. در آٍثاری همچون اثر علي محمد شيخي نيز از تلفيق عناصر انتزاعي و سمبليك‌هاي مذهبي و تركيب مواد، كه با روش پاتينه تا حدودي جلوه تزئيني به خود گرفته ساخته شده است.

 

در گستره‌هايي از اين نمايشگاه همچون اثر  علي وزيريان نيز تركيب‌بندي منطقي عناصر كلاژ با اوراق دعايي و رنگ مايه‌هاي دربرگيرنده تزئيني اطراف موضوع از هماهنگي و تعادل بين موضوع و شيوه‌ اجرايي در گرايش گرافيكي بهره‌مند شده است

 

انتخاب چند لتي‌ها براي تجسم موضوعي نيز از شيوه‌هاي اجرايي مدرن اين نمايشگاه است، كه در بعضي از آثار با به كارگيري نقش مايه‌هاي تزئيني اسليمي و با رنگ‌ مايه‌هاي كاشي‌كاري سنتي تا حدودي به اين تلفيق دشوار از نظر هماهنگي موضوع و گستره دربرگيرنده نزديك شده است.

 

در اثر مرتضي اسدي نیز  بعضي از گستره‌ها از شيوه اجرايي آبستره با حفظ فرم در حد نشانه‌اي براي ارتباط ساده با ذهنيت بيننده برخوردار شده است كه با استفاده از تركيب‌بندي رنگ‌ مايه‌هاي كنتراست و تقسيم‌بندي منطقي سطوح مفهوم شور و هيجان و حركت و جنبش را در ارتباط با موضوع حماسي عاشورا به ظهور رسانده است.

شايد بتوان در اين نمايشگاه به برجسته‌ترين نماد سمبليك حماسه عاشورايي«علم» از نظر ساختارپردازي با بهره‌گيري از عناصر مفهومي و پايدار با تركيب‌بندي مستحكم كه در دسته‌هاي سوگواري نقش تعيين‌كننده را عهده‌دار است اشاره كرد، كه هر يك از عناصر تشكيل‌دهنده (كبوترها- پرها- علامات و پارچه‌ها) در جايگاه موثر و پايدار از نظر كمپوزيسيون قرار گرفته است.

 

 

نقطه نظرات دبير نمايشگاه سوگ نگاره‌ها

امير عبدالحسيني دبير نمايشگاه سوگ نگاره‌ها درباره اين نمايشگاه گفت: «سوگ نگاره‌ها» برگزيده‌اي از آثار هنرمندان معاصر با موضوع حماسه كربلاست. رويكرد اصلي نمايشگاه به آثار نقاشي ست اما در كنار آن مروري هم بر آثار نگارگري داريم و بخش كوچكي هم اختصاص پيدا كرده به نقاشي خيالي نگاري يا نقاشي قهوه‌خانه.

البته اصلي‌ترين گونه هنري كه در آن مضامين عاشورايي به تصوير كشيده مي‌شود نقاشي قهوه‌خانه است اما چون سال گذشته در موزه نمايشگاه خيالي نگاران برگزار شد و در آن نمايشگاه مروري دقيق بر آثار قهوه‌خانه‌اي صورت گرفت،

 

تصميم گرفتيم كه اين‌بار آن نمايشگاه را تكرار نكنيم و فقط مروري كلي داشته باشيم بر نقاشي قهوه‌خانه به عنوان گونه‌اي كه در آن مفاهيم عاشورايي بروز ظهور دارد و بسياري از پرده درويشي‌ها يا پرده خواني‌ها هم بر اساس آن صورت مي‌گيرد.

 

وي تفاوت اين نمايشگاه را با نمايشگاه‌هاي مشابه كه با موضوع حماسه عاشورا برگزار مي‌شود چنين عنوان كرد: معمولا در نمايشگاه‌هاي مختلفي كه با موضوع محرم برگزار مي‌شود آثار با محوريت خوشنويسي و پوستر انتخاب مي‌شوند

 

و اين نمايشگاه از معدود نمايشگاه‌هايي ست كه آثار نقاشي از اساتيد معاصر با موضوع عاشورا در كنار هم قرار مي‌گيرند. آن هم در وسعتي به اندازه موزه هنرهاي معاصر كه طبيعتا آثار زيادي بايد در آن قرار بگيرد.

 

عبدالحسيني درباره ادامه اين نمايشگاه در سال‌هاي بعدي گفت: البته من از سياست‌هاي موزه مطلع نيستم. از ابتدا هم بنا نبود در اين تاريخ چنين نمايشگاهي در موزه برگزار شود و تمامي اين آثار طي دو هفته تا 20 روز جمع‌آوري شد.

 

اما من پيشنهاد مي‌كنم كه اگر مسئولان قصد دارند چنين نمايشگاهي را همه ساله در اين ايام برگزار كنند، نام هنر معنوي يا هنر ديني بر آن بگذارند تا نمايشگاه دايره گسترده‌تري از آثار را در اختيار داشته باشد.

 

عبدالحسيني درباره وضع امروز هنر ديني نسبت به چند دهه معتقد است: من شخصا نسبت به اين اصطلاحات«هنر معنوي»، «هنر ديني»، «هنر مذهبي»، «هنر مقدس» و غيره كه اين سال‌ها رواج پيدا كرده ترديد دارم.

 

به نظرم اينها تعاريف درستي از منظور مورد نظر ما ارايه نمي‌دهند و به نظرم صاحبنظران بايد نامي درخور براي آن پيدا كنند.اما اين مسئله كه اين‌گونه هنر بايد چه ويژگي‌هايي داشته باشد هم موضوعي ست كه بسيار مورد بحث است.

 

گروهي معتقدند بايد المان‌هاي مذهبي در اثر باشد تا آن را در اين حوزه قرار دهيم. گروهي بر اين عقيده‌اند كه هنرمند خالق اثر بايد فردي معتقد باشد. بعضي‌ها هم مي‌گويند همين كه مفهومي معنوي به وسيله اثر منتقل شود كافي ست تا كار را در دايره هنرهاي ديني يا معنوي بگنجانيم.

 

به هر حال در چند سال اخير نمايشگاه‌هاي اينچنيني بسيار متعارف شده. مخصوصا سوگواره‌هاي عاشورا كه همه ساله از سوي نهاد‌هاي مختلف برگزار مي‌شود. به نظر من اين متداول شدن اين‌گونه نمايشگاه‌ها اتفاق خوبي ست اما متمركز نبودن آنها مي‌تواند به كيفيت برگزاري‌شان لطمه بزند.

 

درباره سوگ نگاره‌ها

نمايشگاه «سوگ نگاره ها» شامل آثار نقاشي، نقاشي قهوه‌خانه‌اي و نگارگري عصر روز دوشنبه 28 آذرماه با حضور جمعي از هنرمندان در موزه هنرهاي معاصر تهران گشايش يافت. محمود شالويي؛ مديركل هنرهاي تجسمي و سرپرست موزه هنرهاي معاصر تهران در مراسم گشايش نمايشگاه گفت:

 

اين نمايشگاه در ادامه مناسك و برنامه‌هاي ماه سوگواري محرم برگزار مي‌شود و نشان مي‌دهد كه هنرمندان و جريان هنري نيز با اين حماسه تاريخي همراه است و به تاثير از حماسه عظيم عاشورا آثار ارزشمندي ارايه شده است كه بيانگر مفاهيم و پيام‌هاي قيام عاشورا است.شالويي افزود: در برگزاري اين نمايشگاه مراكز و نهادهايي مانند حوزه هنري و موزه امام علي(ع) و بعضي مجموعه‌هاي شخصي همكاري داشته‌اند تا اين نمايشگاه با آثاري تاثيرگذار برگزار شود.

 

در نمايشگاه سوگ نگاره‌ها حدود 165 اثر از 90 هنرمند شاخص و برجسته به نمايش درآمده است. مديركل هنرهاي تجسمي در ادامه گفت: تاكنون بيش‌تر نمايشگاه‌هاي عكس و پوستر با مضمون عاشورا برگزار شده است

 

و امروز نمايشگاه سوگ نگاره‌ها با آثار نقاشي، نقاشي قهوه‌خانه‌اي و نگارگري از هنرمندان برجسته برگزار مي‌شود. در ادامه اين مراسم نمايشگاه سوگ نگاره‌ها، گشايش يافت، هنرمندان و علاقه‌مندان از آثار به نمايش درآمده ديدن كردند.

 

نمايشگاه سوگ نگاره‌ها آثاري از هنرمنداني از جمله حاج حسن اسماعيل زاده، محمد مدبر، عباس بلوكي فر، مرتضي مميز، حبيب الله صادقي، محمد تجويدي، محمدباقر آقاميري، رضا يساولي، مرتضي گودرزي، حسن ياقوتي،

 

علي وزيريان، كاظم چليپا، مرتضي اسدي، صادق تبريزي، پرويز كلانتري، رضا بانگيز، ايرج اسكندري، احمد وكيلي، احمد خليلي فرد، جمشيد حقيقت شناس و بسياري هنرمندان معاصر را به نمايش مي‌گذارد.

< قبلی		بعدی >