|زهرا جباري برجسته*|امروزه تنوع و گستردگي مصرف و كاربرد انواع مواد شيميايي خطرناك در بخش‌هاي صنعتي، شهري و كشاورزي و نهايتا ورود آنها به منابع محيط‌زيست تهديدي زيست محيطي براي كشور تلقي مي‌شود كه اين مسئله با توجه به كمبود و محدوديت منابع آب سطحي و زيرزميني دو چندان شده است. مصرف انواع آفت كش‌ها و كود‌هاي شيميايي، انواع مواد شيميايي با كاربرد صنعتي كه عمدتا خطرناك هستند

استفاده از آزبست كرايزوتايل، آمالگام جيوه‌اي، لامپ‌ها، باتري‌ها، دماسنج‌ها و وسايل الكترونيكي حاوي فلزات سنگين، فعاليت بخش آبكاري‌ها و مشكلات ناشي از آنها به‌ويژه در شهر تهران و بسياري از شهر‌هاي بزرگ كشور، وجود صنايع مهم نفت و پتروشيمي همگي منجر به پديد آمدن مسائل زيست محيطي زيادي در ارتباط با منابع آب و خاك كشور شده‌اند.

در بسياري از كشور‌هاي در حال توسعه از جمله كشور ايران به دليل مشكلات اقتصادي و همچنين كمبود اطلاعات فني و تخصصي از آخرين فنون و تكنولوژي‌ها به درستي با خبر نبوده و بعضا اقدام به استفاده از تكنولوژي‌هاي قديمي و به‌كار برنده مواد شيميايي خطرناك مي‌گردند كه هم‌اكنون در كشور‌هاي توسعه‌يافته كاربردي ندارند.

همچنين توليد، واردات و مصرف انواع مواد شيميايي خطرناك در كشور و طولاني بودن فرآيند خارج كردن آنها باعث شده كه كشور ما بازار مناسبي براي مواد شيميايي خطرناكي كه در ساير كشور‌ها ممنوع شده‌اند گردد. يكي ديگر از مشكلات كه بعضا كشور با آن مواجه است قاچاق سموم دفع آفات و مواد شيميايي صنعتي ممنوع شده است

كه با وجود تلاش‌هاي فراوان هنوز با موارد مختلفي مواجه هستيم البته بايد اشاره كرد كه خوشبختانه علاوه بر قوانين و مقررات ملي موجود، قوانين بين‌المللي نيز تدوين و تصويب شده‌اند كه به واسطه آنها كشور‌هاي مختلف مي‌توانند توليد و مصرف و همچنين تجارت مواد شيميايي خطرناك و سموم كشاورزي را تحت كنترل قرار داده و در چارچوب ملاحظات زيست محيطي و بهداشت و سلامت آنها را مديريت نمايند.

در اين خصوص سازمان حفاظت محيط‌زيست، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي و سازمان حفظ نباتات به عنوان اصلي‌ترين مراجع ملي عهده‌دار اجراي تعهدات بين‌المللي مربوطه هستند و اقدامات مفيدي جهت كاهش و حذف آلودگي‌ها و خطرات ناشي از سموم و مواد شيميايي خطرناك انجام داده‌اند.

دفتر بررسي آلودگي آب و خاك در سازمان حفاظت محيط‌زيست، مسئول پيگيري بحث‌هاي مختلف مربوط به مديريت مواد شيميايي، كنوانسيون‌ها، برنامه‌ها و تعهدات بين‌المللي و منطقه‌اي مختلف بوده و عهده‌دار امور زيست محيطي مربوط به اجراي برنامه جهاني مديريت زيست محيطي مواد شيميايي در كشور (استراتژي سايكم)، مرجع ملي مواد شيميايي كنوانسيون رتردام، مرجع ملي كنوانسيون استهكلم و عهده‌دار اجراي مفاد آن در كشور، عضو «برنامه جهاني جيوه و برنامه سرب و كادميم» مربوط به يونپ (برنامه محيطي زيست سازمان ملل) و مديريت آلودگي ناشي از انتشار فلزات سنگين در سطح كشور است.

اين برنامه‌ها به كشور كمك مي‌كند تا ضمن دستيابي به تجربه‌هاي موفق كشورهاي ديگر، جهت كنترل آلودگي‌هاي مواد شيميايي كه مي‌تواند فراتر از مرزها از طريق هوا، آب‌هاي بين‌المللي و خاك‌های آلوده منتشر شده و به محيط‌زيست آسيب رساند با همكاري ساير كشور‌ها در مديريت زيست محيطي منطقه‌اي و جهاني همكاري نمايد و از همكاري ساير كشورها نيز بهره گيرد. اضافه مي‌شود كه در كشور‌هاي توسعه‌يافته با افزايش سطح آگاهي و اطلاع مردم و همچنين قوت بخشيدن بخش تحقيقات و پ‍‍ژوهش و تعامل آنها با تصميم‌گيران و مسئولان بهداشت و محيط‌زيست منجر به تاثير فعاليت‌هاي آنها بر جلوگيري و كنترل آلودگي‌هاي شيميايي شد.

بسياري از مردم در سطوح مختلف جامعه از نظر اطلاعات زيست محيطي و بهداشت و همچنين خطرات مواد شيميايي و سموم و كودها ارتقا يافته و با اجراي برنامه‌هاي آموزشي و اطلاع‌رساني عمومي از مصرف بي‌رويه و نا آگاهانه اين‌گونه مواد كاسته شده است. آگاهي و آموزش كشاورزان درباره نحوه مصرف سموم و كودهاي شيميايي بسياري از كشاورزان آموزش ديده‌اند همچنين افزايش آگاهي و اطلاع مردم از انواع آلاينده‌هاي شيميايي در آب و خاك و نفوذ و تجمع آنها در محصولات و مواد غذايي و نهايتا بيماري‌هاي ناشي از آنها منجر به دخالت نقش آنها در تصميمات مراجع قانوني كشور شده است.

در اين‌جا كنوانسيون‌هاي مواد شيميايي و پسماندهاي خطرناك كه كشور ايران عضو آنها است و برنامه‌هاي بين‌المللي مربوطه به شرح ذيل معرفي مي‌گردند:

1- كنوانسيون روتردام (اعلام رضايت قبلي جهت تجارت بين‌المللي مواد شيميايي خطرناك صنعتي و آفتكش‌هاي كشاورزي)

2- كنوانسيون استكهلم درباره آلاينده‌هاي آلي پايدار (POPs)

3- كنوانسيون بازل (كنترل نقل و انتقالات فرامرزي پسماندهاي خطرناك و نظارت بر دفع زيست محيطي آنها):

4- سايكم (رهيافت راهبردي مديريت بين‌المللي مواد شيميايي موسوم به سايكم (SAICM)

5- برنامه فلزات سنگين دفتر مواد شيميايي يونپ

* كارشناس مسئول مواد شيميايي و كنوانسيون‌ها

سازمان حفاظت محيط‌زيست، دفتر آب و خاك