بمب كثيف يا بمب پخش‌كننده مواد راديواكتيو از نظر تئوري بسيار ساده است. يك ماده منفجره معمولي مانند TNT كه همراه با مواد راديواكتيو در يك محفظه قرار گرفته‌اند. اين بمب نسبت به يك بمب هسته‌اي بسيار ساده‌تر، ارزان‌تر و البته كم‌اثرتر است و البته هنوز از قابليت تخريب انفجاري و آسيب‌هاي تشعشعي برخوردار است. مواد منفجره از طريق گاز بسيار داغي كه به سرعت منبسط مي‌شود، موجب آسيب‌هاي تخريبي فراواني مي‌شود.

 

| مصطفي جعفري |

 

گزارش«ملت ما» از اثرات بمب كثيف در جنگ‌ها

 

ايده اصلي بمب كثيف هم اين است كه به جاي آن‌كه از اين قدرت انبساطي گاز در جهت تخريب استفاده شود، به عنوان پخش‌كننده مواد خطرناك راديواكتيو در سطحي وسيع استفاده شود. هنگامي كه انفجار پايان يافت، مواد راديواكتيو به صورت ابري از غبار در فضا پخش مي‌شود كه همراه با وزش باد، در سطحي وسيع‌تر از محل انفجار پراكنده مي‌شود. اثر تخريبي طولاني مدت بمب، تشعشع يونيزه‌كننده مواد راديواكتيو است. اتم‌ها را يونيزه كند و مجموعه‌اي از يون‌هاي مثبت و منفي را درون سلول‌ها ايجاد كند.

 

اين پديده در بدن انسان بسيار خطرناك است، زيرا جريان الكتريكي ناشي از حركت يون‌ها مي‌تواند واكنش شيميايي غيرطبيعي را در سلول‌ها آغاز كند. علاوه بر اينها، اين يون‌ها ممكن است مولكول‌هاي DNA را كه حاوي كدهاي ژنتيكي انسان هستند، مورد حمله قرار داده و آن را بشكنند. سلولي كه رشته DNA آن شكسته شد، يا مي‌ميرد يا مولكول DNA خودش را به شكل ديگري ترميم مي‌كند كه با شكل پيشين خود متفاوت است و به آن جهش ژنتيكي مي‌گويند.

 

اگر بسياري از سلول‌ها بميرند، بدن دچار بيماري‌هاي مختلف مي‌شود. ولي اگر DNA جهش كند، سلول ممكن است سرطاني شود و سرطان در بدن پخش شود. تابش راديواكتيو همچنين مي‌تواند در كاركرد سلول اختلال ايجاد كند كه منجر به بروز علايمي مي‌شود كه از آن به بيماري تشعشع ياد مي‌شود. بيماري تشعشع مي‌تواند مرگ آور باشد، ولي مبتلايان به آن مي‌توانند با درمان‌هاي پيشرفته از آن نجات پيدا كنند، به‌ويژه اگر پيوند مغز استخوان روي آنها صورت پذيرد.

 

تابش يونيز‌كننده از ايزوتوپ‌هاي راديواكتيو(راديو ايزوتوپ‌ها) ساطع مي‌شوند. ايزوتوپ‌هاي راديواكتيو، اتم‌هايي با هسته ناپايدار هستند كه با گذشت زمان دچار واپاشي مي‌شوند؛ به عبارت ديگر، آرايش پروتون‌ها و نوترون‌ها در هسته اتم و الكترون‌ها در اطراف اتم به شكلي تغيير مي‌كند كه موجب مي‌شود خصوصيات اتم تغيير كند. اين واپاشي راديواكتيو، انرژي فراواني را در قالب تشعشع‌هاي يونيزه‌كننده آزاد مي‌كند.

 

ما هميشه مقادير اندكي از اين تشعشع‌هاي يونيزه‌كننده را دريافت مي‌كنيم كه منشأ آنها طبيعي است: پرتوهاي كيهاني كه از فضا مي‌آيند، ايزوتوپ‌هاي راديواكتيو طبيعي، دستگاه‌هاي تابش X و مواردي از اين دست. البته اين تشعشع‌هاي طبيعي هم مي‌توانند عامل بروز سرطان شوند، ولي احتمال ابتلا بسيار اندك است. چون ما در برابر مقادير بسيار اندك آنها قرار داريم.

 

انفجار يك بمب كثيف، سطح اين تشعشع را فراتر از مقدار معمول خود مي‌برد و متناسب با آن، احتمال ابتلا به سرطان و بيماري تشعشع را افزايش مي‌دهد. يك بمب كثيف بلافاصله تعداد زيادي از انسان‌ها را نمي‌كشد، بلكه موجب مي‌شود تعداد زيادي از انسان‌ها در چند نسل به دليل ابتلا به بيماري‌هاي لاعلاج جان بدهند.

 

انواع بمب‌هاي كثيف

طرح‌هاي مختلفي براي ساختن يك بمب كثيف وجود دارد. انواع مختلف مواد انفجاري در مقادير متنوع، بمب‌هايي در ابعاد مختلف و باقابليت‌هاي انفجاري متنوع پديد مي‌آورند و انواع و مقادير مختلف مواد راديواكتيو، مي‌تواند موجب آلودگي مناطق مختلف تا اندازه‌هاي مختلف شود. برخي از اين طرح‌ها عبارتند از:

يك بمب كوچك كه شامل يك تكه ديناميت و مقدار بسيار كمي ماده راديواكتيو است.

يك بمب متوسط، همانند يك خودروي كوچك كه پر از مواد منفجره و مقدار بيش‌تري ماده راديواكتيو است.

يك بمب بزرگ، همانند يك كاميون پر از مواد منفجره و مقادير زياد مواد راديواكتيو است.

به دست آوردن مواد منفجره معمولاً كار سختي نيست، ولي دستيابي به مواد راديواكتيو كار بسيار سختي است، زيرا فقط در مركزهاي حفاظت شده و اماكن تحقيقاتي وجود دارند. با اين حال برخي منابع در سراسر جهان وجود دارند كه از حفاظت خوبي بهره‌مند نيستند و ممكن است در آينده خطر ساز شوند.

 

آسيب‌هاي ناشي از بمب كثيف

جدا  از اين‌كه بدانيم بمب كثيف چگونه تهيه مي‌شود و خطر دستيابي سودجويان به آن چقدر زياد است، پرسش مهم اين است كه اگر كسي چنين بمبي را منفجر كند، چه اتفاقي روي مي‌دهد؟ پاسخ دقيقي براي اين پرسش موجود نيست. شما مي‌توانيد از 10 متخصص در اين زمينه بپرسيد و 10 پاسخ متفاوت دريافت كنيد. تعيين دقيق اثرات يك بمب كثيف كار پيچيده‌اي است، چرا كه عوامل بسياري در اين راه دخالت دارند؛ حتي وزش باد هم در تاثيرات چنين بمبي دخالت دارد!

 

يك بمب كثيف معمولي را در نظر مي‌گيريم كه بين 5/4 تا 23 كيلوگرم ماده منفجره در بر دارد و مقدار بسيار كمي از ماده راديواكتيو رده پايين همانند كبالت 60 يا سزيوم 137 كه در آزمايشگاه‌هاي يك دانشگاه مي‌توان آنها را پيدا كرد. چنين بمبي قدرت تخريب وحشتناكي ندارد. هر گونه مرگ آني يا تخريب اوليه فقط به خود ماده منفجره برمي‌گردد. البته ماده منفجره مواد راديواكتيو را در فضا پخش مي‌كند و احتمالاً سطحي به مساحت چند كيلومتر مربع را آلوده خواهد كرد.

 

البته بمب‌هايي كه از ضايعات راديواكتيو نيروگاه‌هاي هسته‌اي يا ژنراتورهاي هسته‌اي قابل حمل استفاده مي‌كنند، آسيب‌هاي بيش‌تري وارد خواهند كرد، ولي كاركردن با اين مواد به مراتب دشوارتر است؛ چرا كه تابش اين مواد به قدري شديد است كه در طول زمان ساختن و حمل و نقل بمب، سازندگان را از پاي در مي‌آورد.

 

در شرايط انفجار يك بمب معمولي، اگر در طول يك روز از شر لباس‌هاي آلوده خلاص شويم، حمام بگيريم و منطقه را پاكسازي كنيم، احتمالاً هيچ مشكلي پيش نخواهد آمد. انفجار بمب ميزان تابش راديواكتيو را از حد مجاز بالاتر مي‌برد، ولي مقدار آن خيلي نيست. بدن انسان مي‌تواند در كوتاه‌مدت، به خوبي از عهده مقابله با اين اثرات برآيد. البته مردمي كه خيلي به انفجار نزديك بوده‌اند، احتمالاً به بيماري تشعشع مبتلا مي‌شوند و نياز به مراقبت‌هاي بيمارستاني دارند.

 

نگراني اصلي درباره تابش‌هاي بلندمدت است. بسياري از ايزوتوپ‌هاي راديواكتيو، با مواد ديگر بسيار خوب واكنش مي‌دهند(از جمله با بتن و فلزات) و از اين رو نمي‌توان بدون نابود كردن قطعات ساختماني، تمامي مواد راديواكتيو را پاكسازي كرد. حتي پس از آن‌كه گروه‌هاي پاكسازي بخش اعظم مواد مضر را جابه‌جا كردند، باز هم بخش اندكي از اين مواد باقي مي‌مانند كه مي‌توانند تا سال‌ها و بلكه ده‌ها سال تشعشع دهند.

 

هر كس در چنين منطقه‌اي زندگي كند، به‌طور منظم و در دوره‌اي طولاني تحت اثر تابش‌هاي مضر قرار مي‌گيرد و احتمالاً به سرطان مبتلا خواهد شد. پرسشي كه اكنون مطرح مي‌شود، اين است كه آيا اين مقدار اندك، مي‌تواند خطر بسيار اندكي را متوجه مردم بكند، خطري به مراتب فراتر از عوامل فعلي ايجاد‌كننده سرطان؟ دانشمندان براي پاسخ به اين پرسش، دو دسته مي‌شوند:

 

گروه نخست معتقد است كه اگر دولت، چند هفته تا چند ماه را به پاكسازي منطقه بگذراند، آنگاه خطرات احتمالي قابل صرف‌نظر خواهد بود. اما گروه دوم، مي‌گويند ممكن است شدت حمله بمب كثيف به قدري زياد باشد كه يك شهر را براي سال‌ها و حتي ده‌ها سال غيرقابل سكونت نمايد.

اين كه كداميك از اين دو نظر درست است، چيزي است كه نمي‌توان با قطعيت گفت. براي هر دو پاسخ نمونه‌هايي وجود دارد. هيروشيما و ناكازاكي كه به دليل انفجار بمب هسته‌اي در معرض تابش‌هاي شديد راديواكتيو قرار گرفتند، ولي امروزه كاملاً ايمن هستند. از سوي ديگر، مناطقي در اطراف نيروگاه هسته‌اي چرنوبيل وجود دارند كه به دليل تابش شديد راديواكتيو هنوز ناامن محسوب مي‌شوند.

 

< قبلی		بعدی >