همين گوشي موبايلي كه در دست داريد يا مانيتوري كه روبه‌رويش نشسته‌ايد يا حتي آن دسته بازي كه ديگر قديمي شده است هر كدام از اين دستگاه‌هاي الكترونيكي كه بعد از مدتي كهنه مي‌شود، خراب مي‌شود يا از مد مي‌افتد و به هر دليلي دلتان مي‌خواهد با يك دستگاه نو تعويضش كنيد، درست است كه اصلا شباهتي به يك تكه ميوه گنديده يا اشغال گوشت ندارد، ولي اين دستگاه از رده خارج شده نيز يك زباله محسوب مي‌شود.

 

 

| حسن میرحبیبی|

 

به مناسبت روز زمين پاك

 

شايد باور نكنيد و حتي خنده تان بگيرد ولي همين وسيله‌اي كه تا ديروز با آن بيش‌تر ساعت روزتان را پر مي‌كرديد يك زباله است آن هم از نوع خطرناكش كه مي‌تواند تهديدي جدي براي محيط زيست و ساكنانش از انسان‌ها تا گياهان و جانوران محسوب شود. باور كردنش سخت است اما نابود كردن و دفع سالم اين زباله‌هاي خطرناك دغدغه‌اي جدي براي دولت‌هاي امروزي است، دغدغه‌اي كه هر روز بارش سنگين‌تر مي‌شود.

 

جالب است كه تا ديروز يكي از نگراني‌هاي استفاده بي‌رويه از كاغذ و در پي آن نابودي جنگل‌ها بود و همه پيشنهاد مي‌كردند براي حفظ درختان روابط الكترونيك را جايگزين روابط و مبادلات كاغاذي كنيد تا زمين را نجات دهيم اما اكنون ديگر شهر و دولت‌هاي الكترونيك دارد تبديل به بخشي جدايي ناپذير از زندگي امروزي مي‌شود و جوانان اين نسل ديگر روزگار بي‌تكنولوژي را به‌خاطر نمي‌آورند دوباره زنگ‌هاي خطر به صدا درآمده است كه ‌اي هوار اين‌بار همين تكنولوژي كه قرار بود نجات بخش باشد تبديل به خطري براي سلامت انسان‌ها و محيط زيست شده است.

 

 

سمومي كه بيرون مي‌ريزيم

بيش از هزار ماده سمي، درست است بيش از هزار ماده سمي در همان رايانه‌اي است كه روبه‌رويش مي‌نشينید و كارهاي روزانه تان را انجام مي‌دهيد.برميناتهاي ضد حريق، سرب، جيوه، كادميم و ساير فلزات سنگين بخشي از اين سموم است. آنتيموان كه در صفحه يا مخروط شيشه‌اي مونيتورهاي CRTs موجود است. اكسيد باريم كه در صفحه‌گيرنده لوله پرتاب الكترون در مونيتورهاي CRTs موجود است. مقداري از آن در سطح داخلي صفحه يا مخروط شيشه‌اي جمع مي‌شوند.

 

بريليم كه مقداري كمي از اين عنصر در شكل آلياژ مس و بريليوم (معمولاً 98درصدمس و2درصد بريليوم) در مادربورد، در محل اتصال به بورد‌هاي جانبي موجود است. كادميم كه مقادير كمي از اين عنصر در صفحات اتصال و سوئيچها و مقادير بسيار كمتر مي‌تواند به عنوان ثابت‌كننده در روكش سيم از جنس PVC موجود باشد. لپ تاپها معمولاً داراي باتريهاي قابل شارژ نيكل-كادميم هستند.

 

كلرين يا برمين كه موادضد حريق هالوژنه آلي (برمينات) و معدني (مانند كلريدآنتيموان) ممكن است در پلاستيك تخته مدارهاي چاپي و كيس‌ها و نيز روكش سيمهاي از جنس PVC موجود باشند. سرب كه مقادير قابل ملاحظه‌اي از آن در CRT موجود است (در مدل‌هاي قديمي kg 3-2 و در مدل‌هاي جديد kg1) . مقاديركمتري از اين عنصر در تخته مدارهاي چاپي CPU، چاپگر و ساير وسايل جانبي رايانه‌ها بصورت لحيم به‌كار رفته است.

 

در باتري سربي اسيدي كه در بعضي از لپ تاپها به‌كار رفته نيز اين عنصر وجود دارد. ليتيم كه باتريهاي كوچك روي مادربورد حاوي اين فلز هستند. جيوه كه در صفحات نمايشگرهاي مسطح مقادير كمي از اين ماده وجود دارد. فسفر كه بخش داخلي CRT‌ها بوسيله يك پوشش از فسفر و گاه سولفيد روي يا فلزات كمياب براي تبديل انرژي سينتيك يك الكترون به يك پرتو نور، پوشيده مي‌شود. با اين وجود سولفيدكادميم نيز در انواع قديمي‌تر به‌كار رفته است.

 

بنابراين وقتي شما رايانه قديمي تان را به عنوان جنسي خارج از رده بيرون مي‌اندازيد يعني هزاران ماده سمي را وارد طبيعت و محيط زيست خود كرده‌ايد كه مي‌تواند موجب صدمه زدن به سيستم عصبي، مغز و كليه‌ها شود و ابتلا به انواع سرطان‌ها را در پي داشته باشد.

 

آمار پسماندهاي الكترونيكي در دنيا

اگر چه تنها 2 درصد از زباله‌هاي توليد شده در جهان مربوط به زباله‌هاي الكترونيك است اما همين مقدار اندك نيز شامل 30 تا 70 تن زباله در سال مي‌شود. زباله‌هايي كه همان‌طور كه ديديم بيش از 70 درصدش را مواد سمي تشكيل مي‌دهد. بنابراين به ناچار بايد با دقت و وسواس بيش‌تري به فكر دفن يا نابوديشان باشيم.

 

براساس آمار ارايه شده جهاني در سطح جهان و در سال 2005 بيش از يك ميليارد و 32 ميليون (32/1 ميليارد) مشترك سامانه تلفن همراه متصل به شبكه (GSM) وجود داشته است كه تقريبا معادل تعداد گوشي‌هاي استفاده شده در همان مقطع زماني است. علاوه بر اين‌كه در سراسر جهان در طول سال‌هاي 2003 -1994در حدود 500 ميليون رايانه از رده خارج شده است.

 

اين مقدار رايانه معادل 2ميليون و 870 هزار تن پلاستيك 718 هزار تن سرب يكهزار و 363 تن كادميم و 287 تن جيوه بوده و تحليل اين آمار و محاسبه اين ارقام براي سال‌هاي آينده نشان‌دهنده ابعاد تهديد محيط زيست در اين خصوص است. همچنين برآوردهاي سازمان‌هاي متولي از جمله وزارت صنايع، سازمان حفاظت از محيط زيست و وزارت ارتباطات و مخابرات حاكي از آن است كه از مجموع سالانه نزديك به ۵۰ ميليون تن زباله‌ الكترونيكي در جهان، نزديك به ۴ ميليون تن از اين زباله‌ها در ايران توليد مي‌شود. سازمان ملل نيز سال گذشته اعلام كرد 40 درصد به ميزان توليد اين زباله‌ها افزوده شده است.

 

زباله‌هايي از جنس طلا

سال‌هاست شنيده‌ايم زباله‌ها طلاي كثيف هستند اما اين‌كه زباله‌هايي واقعا حاوي طلا باشند موضوع ديگري است. بررسي‌ها نشانگر اين است كه يك عدد رايانه روميزي داراي 32 درصد پلاستيك، 41 درصد آلومينيوم، فلزات سنگين و خطرناك نظير كادميوم، جيوه و آرسنيك، 2/0 درصد آهن، 981/0 درصد نقره و 7 درصد سرب و اما 61/0 درصد طلا به كار رفته است.

 

البته برخلاف انتظار عمومي كه فكر مي‌كنند طلاي موجود در زباله‌هاي الكترونيكي تنها مربوط به پايه‌هاي CPU و مجموعه‌اي از پردازنده‌ها و ريزپردازنده‌ها (chipset) است كه روي بوردها قرار دارد، بيش‌تر مدارات موجود در بوردهاي الكترونيك، از طلاو نقره است. بنابراين مي‌توان به‌راحتي محاسبه كرد كه بازيافت 4 ميليون رايانه، علاوه بر جداسازي عناصر خطرناك چه حجم عظيمي از عناصر ارزشمند را بازيافت خواهد كرد.

 

عناصري كه مي‌تواند با بازگشت به چرخه توليد هم از آلوده شدن محيط بر اثر تلنبار شدن اين پسماندها در محيط زيست پيشگيري كند و هم ارزش افزوده اقتصادي به همراه داشته باشد. به همين منظور سازمان ملل متحد در سال 1992 كنوانسيون بين‌المللي بازل را به امضای 175 كشور جهان رساند.

 

بر اساس مفاد اين كنوانسيون كشورهاي عضو موظفند كمترين جابه جايي را درباره زباله‌هاي الكترونيكي داشته باشند و بايد تمهیداتي را در نظر بگيرند كه اين زباله‌ها تا جايي كه ممكن ست در محل توليد امحا يا بازيافت شوند. البته كشورهايي مانند امريكا از امضا اين معاهده خودداري كردند و همچنان به انتقال زباله‌هاي خود به كشورهايي آفريقايي مانند غنا ادامه مي‌دهند تا آنجا كه اين مناطق با فاجعه زيست محيطي مواجهند.

 

بازيافت ايراني

هنگامي كه 4 ميليون تن از 50 ميليون تن زباله الكترونيكي دنيا در ايران توليد مي‌شود و كاربران ايراني نيز دست كاربران ديگر دنيا را از پشت بسته‌اند و در حالي كه متوسط زمان تعويض گوشي در دنيا 18 ماه است در ايران اين ميانگين به 15 ماه مي‌رسد، بايد فكري اساسي هم براي امحا يا بازيافت آن در نظر گرفته شود به همين منظور در سال 1383 قانون مديريت پسماندها تدوين شد و آيين نامه اجرايي قانون مديريت پسماندها و ضوابط اجرايي مديريت پسماندهاي برقي و الكترونيك مصوبه 299685 / 44617 در تاريخ 26/12/89 تصويب شد تا فضاي مناسبي براي فعاليت در اين بخش و انجام نظارتهاي قانوني فراهم شود.

 

بر اساس ماده 12 از آيين نامه قانون مديريت پسماندها «تمام توليد‌كنندگان و وارد‌كنندگان محصولات برقي و الكترونيك بايد نسبت به بازيافت محصولات مربوطه اقدام كنند در غير اين صورت بايد معادل نيم در هزار ارزش كالا را همزمان با فروش يا ورود به صندوق ملي محيط زيست پرداخت كنند، صندوق بايد به نسبت بازيافت پسماند حاصل از هر يك از اقلام مزبور، مبالغ دريافتي را در اختيار واحدهاي بازيافت‌كننده آن قلم از پسماند قرار دهد. متخلفين به مجازاتهاي تعيين شده در قانون محكوم خواهند شد».

 

همچنين در بخش ديگري از اين آيين نامه آمده است كه سرمايه‌گذاران نيز بايد از خطر اين‌گونه پسماندها و همچنين سود حاصل از سرمايه‌گذاري در صنايع بازيافت آنها آگاه شوند و به سرمايه‌گذاري دراين بخش و ايجاد تاسيسات نوسازي، اوراق‌سازي و بازيافت آنها تشويق شوند. آموزش كاركنان و تجهيز آنها به لوازم حفاظت شخصي نيز يكي ديگر از موارد مهم و حائز اهميت است كه بايستي در تاسيسات بازيافت رايانه‌هاي شخصي صورت پذيرد.

 

بر همين اساس تير ماه سال گذشته نخستين كارخانه بازيافت زباله‌هاي الكترونيكي كشور در مشهد به بهره‌برداري رسيد تا روزانه 800 كيلوگرم زباله الكترونيكي مانند موبايل و رايانه‌هاي مستعمل در اين كارخانه پس از انجام مراحل بازيافت به 100 كيلوگرم پسماند شامل طلا، نقره، مس، قلع، سرب و نقره با درجه خلوص 99 درصد تبديل شده و براي مصارف صنعتي دوباره به چرخه توليد باز گردد.

 

< قبلی		بعدی >