بهروز مختاري:بازخيزي اسلام سياسي و موج جديد آزاديخواهي كه در سال 2010 از تونس آغاز شد و به سرعت منطقه خاورميانه و شمال آفريقا را درنورديد، نقاط مشتركي چون ضديت با استبداد ديرپا، ضديت با اسرائيل، استمرار و تقويت آموزه‌هاي اسلامي و رشد و نفوذ اسلام سياسي و گروه‌هاي اسلامي را در خود جاي داد. اين جنبش‌هاي آزاديخواهانه بازيگران متعدد بين‌المللي را به واكنش و تكاپو كشاند. واكنش خاص ناتو به اين تحولات كه از استانداردهاي دوگانه خود بهره مي‌گرفت در خور تامل فراوان است.

 

نوع رفتار ناتو در قبال جنبش آزادي خواهي اين كشورها طيف متنوعي از حمايت از ديكتاتورها تا گزينه تحريم و بازيگري منفعلانه و مديريت هدفمند روند دمكراتيزاسيون تا حمله نظامي را در بر مي‌گيرد. اهميت روابط ناتو با كشورهاي حوزه خليج فارس و خاورميانه به موازات تقويت حضور امريكا در منطقه خليج فارس جهت درك رفتار‌هاي جديد ناتو و هنجار‌سازي جديد بين‌المللي در خور اهميت فراوان است.

 

همچنين پايش هدفمند موضع‌گيري‌هاي اين سازمان در قبال انقلاب‌هاي عربي از سال 2010 تاكنون حاكي از آن است كه ناتو در واكنش به تحولات آزاديخواهانه خاورميانه بصورت يكسان عمل نكرده و رفتار ناتو تابعي از متغيرهاي متفاوت منطقه‌اي بوده است. ناتو در سال 1994 با هدف گسترش به سمت حاشيه جنوبي درياي مديترانه با 6 كشور الجزاير، تونس، اردن، مراكش، موريتاني و رژيم اشغالگر قدس وارد گفت‌وگو شد. هدف راهبردي ناتو از اين ديالوگ كه به گفت‌وگو‌هاي مديترانه مشهور است، تمهيد مقدمات و مشروعيت‌سازي براي رژيم صهيونيستي جهت عضويت كامل در پيمان ناتو بوده است.

 

در سال 2004 و در راستاي گفت‌وگو‌هاي مديترانه‌اي، ناتو با چهار كشور امارات، قطر، كويت و بحرين وارد گفت‌وگوي مستقيم شد كه حاصل آن شروع فرايند گفت‌وگو‌هاي دو طرفه با اين كشور‌ها و ايجاد طرحي به نام ابتكار استانبول شد.هدف اصلي ناتو علاوه بر تضمين امنيت انرژي با هزينه خود كشور‌هاي منطقه، پاسداشت و حمايت از حاكميت كشور‌هاي مرتجع هوادار غرب در قبال حملات خارجي در منطقه بوده است.

 

به عنوان نمونه در ژوئن 2009، فرانسه با امارات متحده عربي، قراردادي درباره فروش 60 هواپيماي شكاري از نوع رافال به ارزش تقريبي 11 میليارد دلار به امضا رساند. همچنين امريكا سامانه‌هاي دفاعي پيشرفته موشكي از نوع پاتريوت در اختيار كشور‌هاي عضو ابتكار استانبول قرار داده است. مهم‌ترين كاركرد ابتكار استانبول در بند 5 پيمان ناتو خلاصه مي‌شود. مطابق با بند 5 پيمان ناتو، چنانچه يك يا چند عضو از كشور‌هاي شوراي همكاري خليج فارس از طرف يك كشور غير عضو (مثلا ايران) مورد تهديد واقع شوند، كافي است بهانه‌اي براي حمله پيشگيرانه ناتو شود.

 

خاطرنشان مي‌سازد واقعيت به بن‌بست رسيدن ابتكار استانبول در پي وقايع بحرين با به قدرت رسيدن شيعيان و تلاش براي سرنگوني آل‌خليفه و ناكارآمدي ابتكار استانبول (كه خارج از فلسفه وجودي و هويتي اين ابتكار است) روزبه‌روز آشكار‌تر مي‌شود.اين‌بار امواج آزاديخواهي در يكي از كشور‌هايي روي داده است كه نه تنها عضو ابتكار استانبول به شمار مي‌رفت بلكه مدافع تمام عيار غرب در منطقه نيز است. مطالعه رفتار دوگانه ناتو در مقابله با انقلاب‌هاي عربي طيف وسيعي از رفتار‌هاي منفعلانه، سكوت استراتژيك، گزينه تحريم، حمله نظامي و مديريت هدفمند روند دمكراتيزاسيون را دربرمي‌گيرد.

 

تلاش ناتو براي مداخله فعالانه در قبال سوريه بهمراه سكوت استراتژيك در قبال بحران بحرين نمادي آشكار از پيروي ناتو از استاندارد‌هاي دوگانه است. وقايع بحرين نشان داد كه ناتو و ابتكارش! هيچ نسخه شفابخشي براي تضمين حاكميت و رهايي كشور‌هاي مرتجع خليج هميشگي فارس از دست قيام‌هاي مردمي منطقه در دست نداشته و نخواهد داشت و حكام منطقه بيش‌تر بر اين نكته واقف خواهند بود كه سرنوشت حقيقي آنها به دست مردمان خودشان رقم خواهد خورد، نه ديگران.

 

* دانشجوي دكتراي روابط بين‌الملل

 

< قبلی		بعدی >