حميد عارف: در ظاهر اينطور به نظر مي‌رسد كه رابطه‌اي ميان جراحي و روانشناسي وجود نداشته باشد، اما تغييرات چشمگيري كه در كنش و شخصيت شخصي كه عيبي از صورتش برداشته مي‌شود اين مسئله را در ذهن روانشناسان و جراحان پلاستيك به وجود آورد كه جراحي پلاستيك تاثير به سزا و ماندگاري در جنبه‌هاي مختلف شخصيت انسان مي‌گذارد. به نظر مي‌رسد كه تغيير تصوير ذهني در بسياري از موارد، شخصيت كاملا جديدي مي‌آفريند.

 

 

اغلب چاقوي جراحي در دست فرد جراح عصاي جادويي بود كه نه تنها قيافه بيمار را تغيير مي‌داد، بلكه زندگي او را هم متحول كرد. جراحي زيبايي ممكن است فايده‌هاي بسياري داشته باشد كه بارزترين آن بهتر كردن فيزيكي است كه ايرادي دارد، ولي ظاهر فيزيكي ما عميقا از افكار دروني، احساسات، فهم، اهداف و تمايلات ما سرچشمه مي‌گيرد.

 

در زندگي روزمره ما از محل كار تا فعاليت‌هاي اجتماعي ديگر، ما مايليم بدنمان زيبا به نظر بيايد نه‌تنها از نظر حفظ سلامتي بلكه به لحاظ ظاهري نيز زيبا به نظر بيايد. ما متناسب با اتفاقات لباس مي‌پوشيم، موهايمان را درست مي‌كنيم، از عطر و ادكلن استفاده مي‌كنيم. ما تلاش مي‌كنيم نه تنها خودمان را به صورت قابل قبولي نمايش دهيم بلكه ظاهر بيرونيمان به گونه‌اي باشد كه احساس غرور كنيم. ما به دنبال احترام براي بدنمان هستيم و مازاد بر احتياجمان مي‌خواهيم زيبا و جذاب باشيم.

 

وقتي هيچ كدام از اين كارها را نمي‌كنيم ممكن است، شلخته، بي‌انگيزه و كمتر قادر باشيم تا وظايفمان را انجام دهيم. وقتي به‌طور كامل با بدنمان راحت نيستيم، سطح اعتماد به نفس پايين مي‌آيد. تاثير جراحي زيبايي براي خيلي‌ها را مي‌توان با كاهش وزن مقايسه كرد. كساني كه سعي كرده‌اند و مقداري وزن كم كرده‌اند پيشرفت‌هايي مثل احساس جواني دوباره، جذابيت و اعتماد به نفس بيش‌تري دارند، زيرا كه ديدن تغييرات فيزيكي مي‌تواند خيلي تحسين بر‌انگيز باشد.

 

بعد از عمل جراحي زيبايي تغييرات فيزيكي كه رخ مي‌دهد مي‌تواند اميدبخش باشد. براي مثال در برخي از بيماراني كه با ليپو ساكشن (liposuction) لاغر شده‌اند، پيشرفت‌هاي واقعي را مي‌بينند و اميدوارند كه به مرحله بعدي بروند و در واقع به دنبال اين هستند كه جرأت تازه‌اي بيابند تا وزن بيش‌تري كم كنند. براي زناني كه هميشه نسبت به وزنشان ناراحت هستند جرأت مي‌يابند تا لباس‌هاي باب ميل‌تري بپوشند.

 

بيماراني كه جوانسازي صورت انجام مي‌دهند، مثل كشيدن پوست صورت يا پلك ممكن است احساس اعتماد به نفس بيش‌تري در كارو موقعيت‌هاي اجتماعي كنند و در واقع ممكن است جسما فعال‌تر شوند زيرا احساس مي‌كنند جوان‌تر هستند. زيبايي چيزي بيش‌تر از پوست است، براي بسياري از جراحان زيبايي هر رويه فرصتي است تا به بيماران كمك كنند تا زيبايي واقعي‌شان را آزاد سازند.

 

كساني كه سال‌هاست با ظاهرشان احساس راحتي نمي‌كنند، به دنبال اين هستند كه ظاهرشان را تازه سازند و خودشان را دوباره بسازند و كار جراحان نه‌تنها ساخته نتايج خوشايند زيبايي شناختي است بلكه به وجود آوردن نتايجي است كه باعث شود بيمار از لحاظ شخصيتي و فكري برجسته و تك به نظر بيايد.

 

اما شخصيت بسياري از كساني كه پس از عمل جراحي صورت‌هاي تازه‌اي پيدا كرده‌اند تغيير نكرده است. درباره اينها چه مي‌توان گفت؟ يا چگونه مي‌توان واكنش آن دسته از مردمي را كه اصرار دارند جراحي هيچ تغييري در صورتشان نداده، توصيف كرد؟ هر جراح پلاستيك اين را تجربه كرده. قيافه‌اي را به كلي تغيير مي‌دهد و با اين حال بيمار مي‌گويد: «همان قيافه قبلي را دارم، كاري برايم نكرديد.»

 

گاه دوستان و حتي اقوامشان آنها را به جاي نمي‌آورند، چه بسا شيفته زيبايي تازه به دست آمده آنها مي‌شوند و با اين حال خود بيمار اصرار دارد كه تغيير نكرده، قيافه‌اش بهتر نشده و اگر هم شده جزئي بوده است. گاهي اصلا منكر مي‌شوند كه اصولا تغييري كرده‌اند. مقايسه عكس‌هاي قبل و بعد از عمل جراحي هم كمك زياد ي نمي‌كند و چه‌بسا كه ناراحت‌ترشان هم مي‌كند. بيمار در اثر يك نيروي غريب ذهني مي‌گويد:

 

البته كه خال گوشتي ديگر روي بيني‌ام وجود ندارد اما بيني‌ام تغييري نكرده است، همان است كه بود  يا ممكن است جراحت ديده نشود، ولي وجود دارد.  در مطالعه‌اي كه توسط مركز تحقيقات اجتماعي نروژ در سال 2007 صورت گرفت، بررسي شد كه آيا جراحي زيبايي تاثيري روي تصوير بدني فرد، عزت نفس يا مشكلات روانشناختي دارد يا نه؟! پرسشنامه‌اي در اختيار 155 زن قبل از عمل زيبايي و 6 ماه پس از عمل زيبايي‌شان قرار دادند.

 

اين پرسشنامه، عزت نفس، body image و مشكلات روانشناختي را اندازه‌گيري مي‌كرد. نتايج اين پرسشنامه قبل و بعد از عمل جراحي با هم مقايسه شد همچنين با نتايج آزمون 838 زن نروژي كه هيچ تجربه جراحي زيبايي نداشتند نيز مقايسه شد. نتايج آزمايشات به اين صورت بود كه هيچ تفاوتي بين بيماران قبل از عمل جراحي و گروه مقايسه و جود نداشت در حالي كه تفاوت body image و عزت نفس بين گروه نمونه گزارش شد.

 

تحليل نتايج بعدها پيشرفت درbody image (رضايت از ظاهر خود) بعد از عمل جراحي را نشان مي‌داد. تاثير كوچك ولي معناداري هم روي عزت نفس مشاهده شد ولي سطح مشكلات روانشناختي بعد از عمل هيچ تغييري نيافت. اين مطالعه شواهدي از پيشرفت در رضايت از ظاهر خود بعد از عمل جراحي نشان داد، متغيري كه تصور مي‌شد نقش اصلي را در ادراك بعد از عمل جراحي بارز مي‌كند.

 

همچنين اين مطالعه بيان كرد كه جراحان بايد از نقش مشكلات روان شناختي آگاه باشند زيرا كه اين مسائل مي‌توانند تاثير مثبت عمل زيبايي را از بين ببرند. همچنين در بررسي تصوير ذهني معلوم شد كه همه جراحت‌ها يا بدشكل شدن‌ها اسباب خجالت و سرافكندگي نيست. در آلمان بسياري از دانشجويان كه به‌خاطر زخمي كه به صورت دارند درست به همان اندازه‌اي كه يك امريكايي مدال افتخار مي‌گيرد، به خود مي‌بالند.

 

اين دوئل‌كننده‌ها برگزيدگان جامعه دانشگاهي بودند و زخمي كه روي صورت داشتند موقعيت ممتازشان را حكايت مي‌كرد. براي اين جوان‌ها، داشتن اثر زخم روي صورت، همان اثر رواني برداشتن زخم از روي گونه بيمار را داشت. در نيواورلئان هم شخصي، به‌خاطر آن‌كه يك چشمش را از دست داده بود و چشم‌بند مي‌زد مباهات مي‌كرد.

 

پس مي‌توان نتيجه گرفت كه چاقو به خودي خود قدرت جادويي ندارد. بر صورتي زخم مي‌زند و از چهره‌اي زخم بر مي‌دارد و با اين حال اثر رواني مشابهي ايجاد مي‌كند. براي معيوبي مادرزاد يا كسي كه زيبايي صورتش در اثر حادثه‌اي از بين رفته، جراحي پلاستيك معجزه مي‌كند.

 

اگر به استناد اين موارد صحبت كنيم، به‌راحتي مي‌توان نتيجه بگيريم كه شفابخش تمامي اختلالات رواني، ناخشنودي، ناكامي، ترس، اضطراب و نبود اعتماد به نفس جراحي پلاستيك تمام‌‌عيار كه كليه عيوب بدن را از ميان بر مي‌دارد. اما اگر اين طور باشد، همه اشخاصي كه قيافه طبيعي و مقبول دارند، بايد از هر نوع اختلال رواني مبرا باشند.

 

بايد شاداب، خوشحال و متكي به نفس و عاري از هر گونه اضطراب و نگراني باشند. اما خيلي خوب مي‌دانيم كه اين طور نيست و در عين حال با اين طرز تلقي چگونه مي‌توان رفتار كساني را توضيح داد كه به جراح پلاستيك رجوع مي‌كنند و مي‌خواهند زشتي 100درصد خيالي‌شان را با عمل جراحي معالجه كنند.

 

با خانم‌هاي سي و پنج ساله اي برخورد مي‌كنيم شاكي هستند كه پير نشان مي‌دهند و حال آن‌كه قيافه‌شان كاملا طبيعي است و چه بسا كه از جذابيت فوق‌العاده هم برخوردارند. دختران جواني را مي‌بينيم كه چون اندازه دهان، بيني‌شان با ملكه زيبايي تازه برگزيده سينما مطابقت ندارد خود را زشت مي‌پندارند.

 

مردهايي پيدا مي‌شوند كه خيال مي‌كنند گوش‌هايشان بيش از اندازه بزرگ يا بيني‌شان بيش از حد دراز است. هيچ جراح پلاستيك معتقد به اخلاقيات حتي به فكر عمل جراحي روي اين افراد نمي‌افتد، اما متاسفانه بعضي از پزشكان زيبايي كه هيچ انجمني عضويتشان را نمي‌پذيرد، از اين كارها زياد مي‌كنند.

 

«توهم زشتي» بسيار شايع است. تحقيق اخيري كه روي دانشجويان انجام شده نشان مي‌دهد كه 90 درصد دانشجويان به نحوي از انحا از قيافه‌شان راضي نبوده‌اند، اگر كلمات (طبيعي) يا (متوسط) معنايي داشته باشد مسلم است كه 90 درصد جمعيت ما نمي‌تواند قيافه (غير طبيعي) يا (متفاوت) يا (معيوب) داشته باشد. با اين حال پژوهش‌هاي مشابه نشان داده‌اند كه تقريبا 90 درصد جمعيت ما به دليلي از شكل بدني خود خجالت مي‌كشند.

 

اين افراد چنان واكنش نشان مي‌دهند كه گويي قيافه به واقع زشتي دارند. مانند زشت‌ها خجالت مي‌كشند و دچار اضطراب و دلواپسي مي‌شوند. توانايي زندگي واقعي را در معرض موانع رواني از دست مي‌دهند. (جراحت‌هاشان)، هر چند ذهني و احساسي و نه جسماني اسباب ضعف آنها را فراهم مي‌كنند.

 

ايران شمار اول جراحي‌هاي زيبايي جهان را دارد. از سويي ديگر تقاضا براي جراحي زيبايي بيني در مقام اول، كاهش وزن مقام دوم و حذف چين و چروك صورت در مقام سوم جراحي‌هاي زيبايي قرار دارد. تصوير ذهني مخرج مشترك يا به عبارتي، تعيين‌كننده تمامي نمونه‌هاي ناكامي و موفقيت‌هاست.

 

براي زندگي حقيقي، يعني براي رسيدن به زندگي منطقاً رضايت بخش، محتاج يك تصوير ذهني واقع‌بينانه و شايسته هستيد و بايد بتوانيد با آن زندگي كنيد. بايد از خويش خود راضي باشيد. اعتماد و حرمت نفس مناسبي نيز داريد. محتاج خويشي هستيد كه بتوانيد به آن اعتماد و اطمينان كنيد.

 

بايد خويشي داشته باشيد كه اسباب خجالت شما نباشد بايد بتوانيد آزادانه، آن را به‌طور خلاق به كار‌گيريد.به خويشي احتياج داريد كه با واقعيت، مطابقت داشته باشد، تا بتوانيد به‌طور موثر در دنياي حقيقي زندگي كنيد، بايد خود را بشناسيد. از نقاط قوت و ضعف خود آگاه باشيد. در هر دو مورد با خود صادقانه برخورد كنيد.

 

تصوير ذهني شما بايد حدود منطقي شما باشد نه بيش از آنچه هستيد و نه كمتر از آن. وقتي اين تصوير ذهني بي‌عيب و مطمئن باشد، احساس خوشي مي‌كنيد و وقتي به خطر افتاد احساس دلواپسي و نا امني به شما دست مي‌دهد. اگر تصوير ذهني مايه خجالتتان باشد پنهانش مي‌كنيد. خلاقيت متوقف مي‌شود، آدم نچسبي مي‌شويد، و با شما كنار آمدن دشوار مي‌شود.

 

اگر جراحت روي صورت تصوير ذهني را بهتر كند (مانند مورد دوئل‌كننده آلماني) احترام و اعتماد به نفس بيش‌تر مي‌شود. اگر جراحت روي صورت به خواري تصوير ذهني منجر شود كاهش احترام و اعتماد به نفس به دنبال مي‌آيد. وقتي از شكل افتادگي چهره با عمل جراحي پلاستيك اصلاح مي‌شود، تنها در صورتي تغييرات شديد رواني به دنبال مي‌آيد كه به همين اندازه تصوير ذهني معيوب اصلاح شود.

 

گاه، تصوير خويش بد شكل، حتي پس از عمل جراحي باقي مي‌ماند. همان‌طور كه امكان دارد عضوي از بدن را قطع كنند و بيمار مدت‌ها در توهم داشتن آن عضو قطع شده احساس درد كند.

 

*عضو انجمن جراحان پلاستيك و استاديار  دانشگاه

 

 

بعدی >