همان‌طور كه پيشينه جشن نوروز را از زمان جمشيد مي‌دانند درباره سيزده بدر هم روايت هست كه: جمشيد شاه پيشدادي روز سيزده نوروز را در صحراي سبز و خرم خيمه و خرگاه برپا مي‌كند و بار عام مي‌دهد و چندين سال متوالي اين كار را انجام مي‌دهد كه در نتيجه اين مراسم در ايران زمين به صورت سنت و آيين درمي‌آيد و ايرانيان از آن پس سيزده بدر را بيرون از خانه در كنار چشمه سارها و دامن طبيعت برگزار مي‌كردند

 

 

|  مرتضي زمان فشمي |

 

سيزده بدر و سابقه‌اي 4 هزار ساله

 

اما براي بررسي ديرينگي جشن سيزده بدر از روي منابع مكتوب، تمامي منابع مربوط به دوران قاجار هستند و گزارش به برگزاري سيزده بدر در فروردين داده‌اند، از همين رو برخي پژوهشگران پنداشته‌اند كه اين جشن بيش از يكي دو سده ديرينگي ندارد.

 

اما با دقت بيش‌تر در مي‌يابيم كه شواهدي براي ديرينگي اين جشن وجود دارد. دكتر غياث آبادي پژوهشگر تاريخ و فرهنگ ايران باستان و باستان ستاره شناس در اين باره به گسترش بسيار، تنوع و گوناگوني شيوه‌هاي برگزاري اين جشن اشاره مي‌كند كه بر پايه قواعد مردم‌شناسي و فرهنگ عامه، هر چقدر دامنه گسترش باوري فراخ‌تر و شيوه‌هاي برگزاري آن متفاوت‌تر باشد، نشان‌دهنده ديرينگي بيش‌تر آن است.

 

همچنين مراسم مشابهي كه به موجب كتيبه‌هاي سومري و بابلي از آن آگاهي داريم، آيين‌هاي سال نو در سومر با نام« زگموگ» و در بابل با نام«آكيتو» دوازده روز به درازا مي‌كشيده و در روز سيزدهم جشني در آغوش طبيعت برگزار مي‌شده و بدين‌ترتيب تصور مي‌شود كه سيزده بدر داراي سابقه‌اي دست كم چهار هزار ساله است. دكتر مهرداد بهار درباره عدد سيزده و روز سيزده بدر مي‌گويد:

 

«گاهي از خود مي‌‌پرسيم چرا نوروز دوازده روز است و سبب وجود سيزدهم عيد چيست؟ چرا كار كردن و پرداختن به امور جاري در اين روز نحس است؟ بايد گفت زير تاثير نجوم بين‌النهريني، اساطير نجومي در ايران شكل مي‌گيرد كه بنابر آن هر يك از دوازده اختر كه خود بر يكي از برج‌هاي دوازده‌گانه حاكم است، هزار سال بر جهان حكومت خواهد كرد. از اين رو عمر جهان دوازده هزار سال است و در پايان دوازده هزار سال، آسمان و زمين در هم خواهد شد.

 

محتملاً، اين اسطوره خود نيز ريشه‌اي بابلي دارد و ظاهراً باور بر آن بوده است كه در اصل، پس از دوازده هزار سال، آشفتگي آغازين باز مي‌گردد. به گمان انسان اعصار كهن آن چه در كيهان بزرگ (هستي) رخ مي‌‌داد، در كيهان ُخرد (در جهان انساني) نيز رخ مي‌‌داد؛ اين عقيده ريشه از همان جا دارد كه گفتيم انسان كه تنها قادر به شناخت نسبي خود بود، جهان را قياس از خويش مي‌گرفت و گمان مي‌كرد كيهان بزرگ هم چون اوست. با اين باور بود، كه سال دوازده ماهه را را توجيه مي‌كردند.

 

طبعا ًعوامل نجومي ديگري چون گردش ماه در اين امر و پديد آمدن سال دوازده ماهه موثر بوده است، اما توجيه اساطيري سال دوازده ماهه بر اساس عمر دوازده هزارساله هستي، بهترين توجيهي به نظر مي‌‌رسيد كه در چار چوب اعتقادات كهن مي‌گنجيد. جشن‌هاي دوازده روزه آغاز سال نيز با اين سا ل دوازده ماهه و دوره دوازده هزار ساله عمر جهان مربوط است.

 

انسان آن چه را در اين دوازده روز پيش مي‌‌آمد، سرنوشت سال خود مي‌‌انگاشت و گمان مي‌كرد اگر روز‌هاي نوروزي به اندوه بگذرد، همه سال به اندوه خواهد گذشت. بسياري از اين باورها هنوز برجاست، مختصر آن‌كه دوازده روز آغاز سال نماد و مظهر همه سال بود.

 

چرا سيزده را بعضي از مردم نحس مي‌دانند؟

نخست بايد به اين موضوع توجه داشت كه در فرهنگ ايران هيچ يك از روزهاي سال نحس شمرده نشده، بلكه چنان چه مي‌دانيم هر يك از روزهاي هفته و ماه نام‌هايي زيبا و در ارتباط با يكي از مظاهر طبيعت يا ايزدان و امشاسپندان داشته و دارند، و روز سيزدهم هر ماه خورشيدي در گاه شماري ايراني تير روز (در زبان اوستايي و پهلوي تشتر يا تيشتر) نام دارد كه از آنِ ايزد تيشتر، ايزد پديد آورنده باران است و نياكان ما از روي خجستگي، اين روز را براي جشن انتخاب كرده‌اند.

 

همچنين هيچ دانشمندي يا هيچ يك از متون كهن از اين روز به بدي ياد نكرده بلكه در بيش‌تر مقالات مكتوب و كتاب‌ها، از سيزدهم نوروز با عنوان روزي فرخنده و خجسته نام برده‌اند. براي مثال كتاب«آثار الباقيه» جدولي براي سعد و نحس بودن روزها دارد كه در آن جدول در مقابل روز سيزدهم نوروز كلمه«سعد» به معني نيك و فرخنده آورده شده است، اما پس از ورود اسلام به ايران از اين رو كه اعراب هفت روز در هر ماه را نحس مي‌دانستند و سيزدهم هم جز اين روزها بوده، روز سيزدهم فروردين را هم به اشتباه نحس خواندند.

 

بعضي از محققين معتقدند كه پس از ورود اسلام به ايران بعضي از دشمنان حضرت علي (ع) وقتي متوجه محبوبيت ايشان نزد ايرانيان شدند شروع به شايعه پراكني درباره نحس بودن عدد سيزده بين مردم كردن كه شايد بتوانند به اهداف شيطاني خود برسند ولي هرگز نبايد فراموش كنيم كه تمام وجود حضرت علي (ع) سرشار از حكمت و رمز و راز الهي براي هدايت ما انسان‌ها است و سالروز تولد آن بزرگوار در سيزدهم رجب نيز نشانه الهي ديگريست بر اين‌كه هرگز عدد سيزده نمي‌تواند نحس باشد.

 

از سويي ديگر در زمان حكومت صفويان اين‌بار فرهنگ اروپايي وارد ايران شد كه شوربختانه آنان نيز عدد 13 را نحس مي‌دانستند، و هنوز هم با پيشرفت‌هاي علمي و تكنولوژيكي عميقاً به اين موضوع اعتقاد دارند. تنها چيزي كه در فرهنگ ايراني درباره عدد سيزده وجود دارد و دكتر غياث آبادي به آن اشاره كرده است«بد قلق» بودن عدد13 به‌خاطر خاصيت بخش ناپذيري آن است اما وقتي درباره نيكويي و فرخندگي اين روز بيش‌تر دقت مي‌كنيم منابع معقول و مستند به سوابق تاريخي زيادي را مي‌يابيم همان‌طور كه گفته شد سيزدهم فروردين ماه كه تير روز نام دارد و متعلق به فرشته يا امشاسپند يا ايزد مقدس و بزرگواري در آيين زرتشتي است

 

كه در متون پهلوي و در اوستا تيشتر نام دارد و جشن بزرگ تير روز از تير ماه كه جشن تيرگان است به نام او است فروردين ماه نيز كه هنگام جشن و سرور و شادماني و زمان فرود آمدن فروهرها است و تير روز از اين ماه نخستين تير روز از سال است در ميان ايرانيان باستان بسيار گرامي بوده و پس از دوازده روز جشن كه ياد آور دوازده ماه سال است، روز سيزدهم را پايان رسمي دوره نوروز مي‌دانستند و با رفتن به كنار جويبارها و باغ و صحرا و شادي كردن در واقع جشن نوروز را با شادي به پايان مي‌رساندند و به قول امروزي‌ها حسن ختامي بود بر بزرگ‌ترين جشن سال.

رسومات سيزده بدر يا روز طبيعت

گره زدن سبزه در روز سيزده بدر از جمله رسومي بود كه تقريبا تمام زنان و دختران، به‌ويژه دختران دم بخت و خانه مانده را در بر مي‌گرفت و به اين شكل انجام مي‌شد كه بايد دو ساقه سبزه را به هم هفت گره بزنند و نيت بكنند تا حاجت شان روا شود. به همين دليل در نخستين فرصت به ميان سبزه‌ها رفته، دو ساقه آن را در دست مي‌گرفتند و با خواندن اشعاري، نيت خود را بر زبان مي‌آوردند.

 

در ابتدا واجب بود بگويند«سبزي تو از من- زردي من از تو» و بعد مناسب با حاجت خود اشعاري را زمزمه مي‌كردند خلاصه، با هر گره نيتي كرده و بزرگ‌ترين دلهره آنها اين بود كه مبادا ساقه نازك سبزه پاره شود و حاجتشان روا نشود. بسياري از مراسمي كه در جشن سيزده در ايران برگزار مي‌شود، معاني اساطيري و تمثيلي دارد. شادي و خنده به معناي فرو ريختن پليدي و انديشه‌هاي تيره؛ مهرباني و روبوسي،

 

نماد آشتي و استحكام دوستي و پاكيزگي از دشمني و عداوت؛ به آب افكندن سبزه‌هاي هفت سين به آب رونده نماد فديه به ايزد بانوي آب (آناهيتا) ؛ خوردن غذا در دشت نماد فديه گوسفند بريان؛ گره زدن سبزه براي باز شدن بخت، تمثيلي از پيوند زن و مرد و ادامه نسل است. از رسم‌هاي ديگر جشن سيزده بدر كه در گذشته بسيار معمول بوده، شركت در مسابقات بُرد و باختي به‌ويژه اسب دواني است كه ياد آور نبرد ايزد باران با ديو خشكسالي است.

 

سيزده بدر، روز رهايي از چنگال اهريمن و روز پيوستن به اهوراست. در اين روز خجسته بايستي پنجره‌ها را گشود و چشم‌ها را شست. چرا كه انسان‌ها همراه با زمين و زمان و در و دشت و فرشتگان، به ستايش خداي يكتا مي‌‌پردازند و بهاران را جشن مي‌گيرند.

 

 

< قبلی		بعدی >