جنبش مقاومت اسلامي (حماس) در جايگاه يكي از دو تشكيلات مطرح فلسطيني اكنون با چند چالش مواجه شده است. نخست اين‌كه كشوري كه ميزبان دفتر سياسي اين تشكيلات است دستخوش نا آرامي‌هاي داخلي است و حماس بايد بهترين راه‌حل را انتخاب كند تا كمترين آسيب از مناقشه سوريه را ببيند. از سوي ديگر قطر و برخي قدرت‌هاي منطقه‌اي و بين‌المللي به دنبال آشتي بين فتح و حماس هستند. آشتي كه مي‌تواند در آينده به مذاكره با رژم صهيونيستي نيز مواجه شود.

 

 

در گفت‌وگوي«ملت ما» با حسن هاني‌زاده مطرح شد

 

اين در حالي است كه در مرامنامه حماس موجوديت اسرائيل به هيچ‌وجه به رسميت شناخته نشده است.«ملت ما» در گفت‌وگو با دكتر حسن هاني‌زاده كارشناس مسائل خاورميانه ضمن نگاهي تاريخي به ساختار حماس برخي از موضع‌گيريهاي اخير اين گروه را مورد واكاوي قرار داده است. شرايط سوريه خواه ناخواه بر حماس نيز تاثير گذاشته است و اخبار مختلفي از رفتن رهبران دفتر سياسي حماس از سوريه منتشر شده است، ارزيابي شما از تاثير شرايط سوريه بر جنبش مقاومت اسلامي (حماس) چيست ؟

 

شرايط در سوريه به گونه‌اي پيش مي رود كه تحولات آن براي حماس بسيار نگران‌كننده است. حماس به اشتباه تصميم گرفته است كه سوريه را ترك كند. به عقيده رهبران حماس امريكايي‌ها به دنبال تشكيل دولتي وابسته به خود در سوريه هستند واين موجب نگراني حماس شده است و باعث شده تا اقدامات شتابزده‌اي را صورت دهند و اخباري را مبني بر خروج از سوريه مطرح كنند. تغيير در رويكرد حماس دور از ذهن نيست، اما نبايد به گونه‌اي عمل كنند كه دوستان قديمي خود را كه در گذشته خدمات فراواني را به آنها ارايه داده‌اند، ناديده بگيرند.

 

خروج حماس از سوريه تاثيري بر شرايط سوريه نخواهد داشت. اين تاثيرات يك جانبه خواهد بود و تنها بر حماس تاثير مي‌گذارد. در واقع ممكن است در آينده براي حماس گران تمام شود و از لحاظ اخلاقي نيز به هيچ عنوان درست نيست در واقع حماس نبايد نمك بخورد و نمكدان بشكند. تصميم‌گيري‌ها در حماس به چه صورت است؟ آيا فردي است يا اين تصميمات توسط شورا اتخاذ مي‌شود؟ به عبارت روشن‌تر تصميمات اخير حماس ناشي از اراده جمعي رهبران اين تشكيلات است؟

 

حماس به وسيله شورا اداره مي‌شود و در عين حال شورا رهبر دارد، همچنين حماس دفتر سياسي دارد. تصميم‌گيري‌ها تماما شورايي است و يك شوراي نظامي هماهنگ با ساختار نظامي در تلاش است تا فعاليت‌ها را به سمت فعاليت‌هاي سياسي سوق دهد و از فاز نظامي آن را به فاز سياسي بكشاند.

 

 

اكنون بحث تغيير محل دفتر سياسي حماس مطرح شده است. اين دفتر چه زماني پا به عرصه ظهور گذاشت؟ و اهميت تشكيل دفتر سياسي از چه جهت بود؟

در پي رشد فعاليت‌هاي نظامي حماس در سال‌هاي 1992 و 1993، اسحاق رابين، نخست وزير وقت رژيم صهيونيستي تصميم به تبعيد 415 تن از رهبران حماس به همراه رهبران جنبش جهاد اسلامي به جنوب لبنان مي‌گيرد. از سوي ديگر، رژيم صهيونيستي شيخ احمد ياسين را نيز در خلال همان سال‌ها بازداشت كرد.

 

بنابراين دستگاه تصميم‌گيري حماس با اين اتفاقات، دچار نوعي ضعف و تزلزل شده و از همين جاست كه دفتر سياسي حماس بروز و ظهور پيدا مي‌كند. ابتدا در سال 1989 موسي ابومرزوق (نايب‌رئيس كنوني دفتر سياسي حماس) پيشنهاد ايجاد چنين دفتري را به كادر رهبري حماس داده بود اما پس از ضرباتي كه حماس از بازداشت و تبعيد رهبرانش خورد،

 

تصميم به تاسيس اين دفتر قوّت گرفت و سرانجام در سال 1992، ابومرزوق دفتري را با هدف رهبري جنبش در خارج از اراضي فلسطيني تاسيس كرد و خود به عنوان نخستين رئيس آن نيز انتخاب شد. در حال حاضر دفتر حماس در سوريه است و رهبري آن با خالد مشعل است.

 

حماس از ابتدا چنين ساختاري داشت يا بعدا ساختار حماس شكل فعلي خود را گرفت ؟

يك سال پس از تاسيس جنبش حماس يعني در سال 1988، اين جنبش منشوري 36 ماده‌اي را به تصويب رساند كه رسماً به عنوان ميثاق نامة جنبش حماس معرفي شد. در اين منشور، اهداف اين جنبش از قبيل تاسيس حكومت اسلامي، اجراي عدالت و... آمده است. با اعلام اين منشور، حماس به عنوان يك جنبش داراي ساختار اسلامي معرفي شد.

 

ساختار تشكيلاتي حماس به دلايل امنيتي و شرايط پيچيدة فلسطين به هيچ‌وجه آشكار و موجود نيست. حماس در ابتداي تاسيس، داراي يك كادر رهبري در نوار غزه شد كه علاوه بر ياسين، عبدالعزيز الرنتيسي و تعداد ديگري از بنيانگذاران جنبش از جمله اسماعيل ابوشنب، جمال منصور و جمال سليم نيز عضو آن بودند. شيخ احمد ياسين، بنيانگذار جنبش حماس طي سخناني به صورت خلاصه، حماس و ساختار آن را چنين شرح مي‌دهد:

 

«جنبش حماس، جنبشي مبارزاتي و مقاومتي، علني و سرّي است. آنچه مردم از اين جنبش مي‌دانند و مي‌فهمند علني است و آنچه از اين جنبش براي مردم غير مفهوم است، سرّي و مخفيانه است. لذا يك جنبش مبارزاتي و مقاومتي نمي‌تواند تمام اوراقش (يعني تشكيلات سازماني خود) را براي مردم آشكار و علني كند اما بدانيد كه اين جنبش به شكل شورايي و يك ساختار صحيح اداره مي‌شود. ساختار تشكيلاتي حماس در سال‌هاي اوليه پس از تاسيس را مي‌توان چنين گفت:

 

1- كادر رهبري (درنوارغزه) 2- شاخة نظامي (گردانهاي قسام) 3- دفتر سياسي. البته اين ساختار، در سال‌هاي بعد با تغيير و تحولاتي روبه‌رو شد. اين حزب در اواخر سال 1991 با اعلام تاسيس شاخة نظامي خود موسوم به «گردانهاي شهيد عزالدين القسام» وارد مرحلة ديگري شدو از سال 2005 وارد فاز نظامي خود شد.

 

يكي ديگر از مباحثي كه اخير مطرح مي‌شود بحث احتمال تغيير در استراتژي حماس است اين موضوع را چقدر جدي مي‌بينيد؟

در ديدار محمود عباس، رئيس تشكيلات خودگردان فلسطين و خالد مشعل، رئيس دفتر سياسي جنبش حماس در 22 نوامبر 2011، مسائلي مورد توافق دو طرف قرار گرفت كه احتمال تغيير استرات‍‍ژي و رويكرد در جنبش حماس مي‌رود. در اين ديدار، حماس توافق كرد كه استراتژي خود را به مقاومت مردمي تغيير داده يا حداقل، مقاومت مسلحانه را كاهش دهد. البته تاكنون، رهبران حماس اظهار داشته‌اند كه به كارگيري مقاومت مردمي به معناي كنار گذاشتن مقاومت مسلحانه نيست و در صورت تجاوز نظامي اسرائيل به نوارغزه، به شكل نظامي مقابله خواهند كرد.

اين تغيير استرات‍ژي به احتمال زياد با تغيير ساختار در تشكيلات اين جنبش نيز همراه خواهد بود؛ چراكه تا زمانيكه مقاومت مسلحانه تنها گزينة يك جنبش مقاومتي باشد، شاخة نظامي آن بسيار فعال خواهد بود و در صورت تغيير مقاومت مسلحانه به مردمي، آنجاست كه دستگاه‌هاي ديپلماسي و ارتباطي به‌ويژه ارتباطات خارجي جنبش فعال مي‌شود. در همين اثنا، دفتر سياسي نيز، كه بزرگ‌ترين دستگاه تصميم‌گير و سياست‌گذار حماس است، با اين تغيير استرات‍ژي، بيش از پيش در عرصة اتخاذ تصميمات نهايي جنبش مطرح مي‌شود.

 

 

بعدی >